Inloggen
Blogs & columns
Blog

Slecht nieuws: we hebben niks gevonden

5 reacties

Ouders van een kind met een psychische aandoening worden er vaak op aangekeken als hun kind zich onaangepast gedraagt. De ander weet niet wat er allemaal speelt en gaat alleen af op wat hij ziet.

Oordelen op basis van wat we zien zonder rekening te houden met wat we wellicht niet zien (weten) is een veel voorkomende denkfout. De Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman bedacht er een afkorting voor: wysiati, what you see is all there is.

Deze denkfout verklaart ook de moeite om begrip te hebben voor psychische aandoeningen. ‘Ik zie anders niks aan je’, krijgen mensen vaak te horen.1 Anders dan bij een gebroken been is er niks te zien. Er ‘verschijnt’ niks. Bij suikerziekte ‘verschijnt’ de oorzaak ook niet direct, maar die is wel zichtbaar te máken. Bij psychische aandoeningen nog niet. Ik zeg ‘nóg’, want psychische verschijnselen gaan samen met hersenprocessen. Zonder zenuwen geen ziel. We komen steeds meer te weten over afwijkende hersenprocessen bij afwijkende belevingen. Psychiatrie is eigenlijk neurologie van aandoeningen waarbij de oorzaak nog niet zichtbaar is.

De somatische symptoomstoornis is een psychische aandoening waarbij de klachten zich afspelen op het lichamelijk terrein.2 Die komt er qua begrip helemaal bekaaid af. Dat we bij een psychische klacht (nog) niets vinden, kunnen we nog net aan verdragen. Maar een lichamelijke klacht zonder dat je iets ziet??? Daar wil ons brein niet aan. Wysiati. Ik zie niks, dus er is niks. Dan moet het aanstellerij zijn. Begrijp me goed. Ik beschrijf hoe ons denken gaat, niet hoe het zou moeten gaan. Ik wil het beslist niet vergoelijken. Integendeel. Ik wil er juist voor waarschuwen.

Onlangs sprak ik een jonge vrouw met zulke ernstige pijnklachten dat het leven voor haar onleefbaar is. Ze heeft de schijn echter enorm tegen: er is geen oorzaak zichtbaar te maken. Als ze voor de zoveelste keer na een onderzoek te horen krijgt: ‘Goed nieuws, we hebben geen afwijkingen gevonden’ denkt zij: ‘slecht nieuws; hadden ze maar wel iets gevonden’.

Ik heb een heilig respect voor de realiteit van gevoel, los van de vraag waar dat gevoel zijn oorsprong heeft, in het brein en de beleving of in de rest van het lichaam, ook als er geen oorzaak is gevonden.

Maar het stomme is dat me dat makkelijker afgaat bij een depressie of een dwangstoornis dan bij pijn of andere lichamelijke klachten. Toch een soort ongeloof. Ik zie een op het oog kerngezonde vrouw die mij vertelt dat ze doodziek is.

Mijn vooroordelenbrein kan dat niet rijmen en wil het kloppend maken. Van tweeën één. Óf een zichtbare oorzaak en dus pijn, óf geen zichtbare oorzaak maar dan ook geen pijn. Zo gaat het denken in eerste instantie, ook bij mij, ook al ben ik een professional en zou ik beter moeten weten. Nogmaals: ik beschrijf hoe het gaat, niet hoe het zou moeten gaan. Daarvoor moet je nadenken. Dat kost moeite en is vaak niet zo sterk als de vooroordelen.

Ik neem die moeite. Het is tenslotte mijn vak. Ik hou me voor hoe sterk wysiati me parten speelt. Op die manier lukt het om over deze vrouw te denken met het begrip dat iemand met ernstige pijnklachten verdient, ook al kunnen we de oorzaak nog niet duidelijk maken. Ik besef ook hoe eenzaam het moet zijn te lijden aan dergelijke pijn. Je merkt natuurlijk, dat mensen moeite hebben je te geloven of zelfs dat ze je niet geloven. Je gaat zelfs aan jezelf twijfelen. Pijn hebben is erg. Onbegrepen pijn hebben is dubbelerg. Vandaar dat deze patiënte dacht: ’Hadden ze maar wel iets gevonden.’3

Voetnoten

1. Ook de titel van mijn boek hierover.

2. Ook Somatisch onbegrepen lichamelijke klachten (SOLK) genoemd, recent gewijzigd in aanhoudende lichamelijke klachten (ALK).

3. Dit blog is met instemming van haar gepubliceerd.

Lees ook
  • Menno Oosterhoff

    Menno Oosterhoff is (kinder- en jeugd)psychiater eninitiatiefnemer van www.ocdnet.nl en www.ocdcafe.nl. Hij maakt de podcast ‘God zegene de greep’ over de dwangstoornis. Daarover gaat ook zijn boek ‘Vals alarm´ waarin ook zijn eigen dwangstoornis aan de orde komt. Zijn boek ‘Ik zie anders niks aan je’ gaat over psychische aandoeningen in het algemeen.  

Op dit artikel reageren inloggen
Reacties
  • H. van der Pol

    psychiater, Heerenveen

    16-07-2022 07:36

    Menno, je betreedt weer het bekende mijnenveld, de filosofisch wirwar omtrent lichaam en geest.
    Je probeert wysiati te ontlopen. Maar je blijft er toch van uitgaan lijkt het: je benoemt psychiatrie zelfs (heel arbitrair in mijn ogen) als neurologie ...waarbij de oorzaak nog niet zichtbaar is. Die zichtbaarheid (de s in wysiati) is dus blijkbaar ook voor jou de kern. De al bijna 200 jaar onvervulde belofte van de psychiatrie: als de wetenschap maar vordert zullen we de oorzaak van de psychische ziekten in de hersenen te weten komen. Freud dacht dat ook al maar is bij gebrek aan resultaat toch maar aan de ontwikkeling van zijn psychoanalyse begonnen.
    Eigenlijk bevestig je het verhaal van de patiënt met de 'somatische symptoomstoornis': er moet toch iets lichamelijks zijn!
    Waarom is het voor ons zo moeilijk om pijn en lijden at face value te accepteren. Ja, je hebt het moeilijk, anders kwam je niet bij me, en dat er geen lichamelijke oorzaak voor je lijden gevonden wordt doet op geen enkele manier iets aan dat lijden af.
    Dat zoeken naar die lichamelijke oorzaak staat een 'oplossing' van dat lijden doorgaans behoorlijk in de weg. Wat maakt het uit of je in de hersenen of in het immuunsysteem wel of niet subtiele afwijkingen van een statistische norm ziet? Als patiënt en arts zich daarvan afhankelijk maken zetten ze zich meteen klem.
    Ga, als de patiënt ervoor open staat, met geduld het contact en het gesprek aan en vaak zullen zich in de loop van de tijd patronen laten zien die verhelderend zijn voor patiënt en arts en die handvatten kunnen bieden om te dealen met de problematiek.

    • M.D. Oosterhoff

      psychiater, Thesinge

      17-07-2022 19:09

      De essentie van mijn blog is het serieus nemen van klachten ook al zie je geen oorzaak. Dat die oorzaak ooit zichtbaar gemaakt zal kunnen worden is niet het hoofdonderwerp van dit blog, maar wel wat ik op den duur verwacht. No brain, no pain. Het zal... toch niet een volledig spiritueel verschijnsel zijn zonder enig fysiek substraat. Hoe beleving zich precies verhoudt tot materie is nog een grote vraag, maar betrokkenheid van de hersenen erbij lijkt me tamelijk aannemelijk

      • R.V.M. de Cuijper

        radioloog

        21-07-2022 09:22

        Het feit dat er een fysiek substraat is wil niet zeggen dat dat ook aantoonbaar is of gaat zijn in de toekomst. Deze manier van denken is juist precies waar wysiati voor staat.
        Zelfs voor aandoeningen die momenteel middels beeldvorming zijn aan te ...tonen is de relatie met het fysieke substraat ook niet 1 op 1, dat wordt ook vaak vergeten, wat weer zorgt voor een verkeerde voorstelling van wat er aan de hand is bij de patient.
        De heilige graal van alles maar op een plaatje te kunnen laten zien leidt alleen maar tot teleurstellingen.

        • M.D. Oosterhoff

          psychiater, Thesinge

          21-07-2022 09:50

          Eens. Als je soms ziet hoe bij ernstige beschadigingen in de hersenen toch nog weinig te mekren is dan vraag je je sowieso al af wat de samenhang is tussen hersenen en beleving en gedrag.
          Het blog is ook een pleidooi om klachten serieus te nemen, oo...k al is er geen fysiek substraat aantoonbaar. Wat ik erbij heb willen eggen is dat er vast wel een fysieke basis zal zijn want anders is het een puur spiritueel verschijnsel. Ik heb het genoemd omdat er te makkelijk wordt gedacht over veranderbaarheid

  • Anil van der Zee , Amsterdam

    15-07-2022 16:37

    Goed stuk hoor Menno. Dank je wel!

    Er is sowieso nog veel te leren over (onverklaarde) chronische pijn. Ik vond dit een erg spannende paper over de rol van het immuunsysteem en een eventuele vorm van auto-immuniteit. Had je die al gelezen?

    https:...//drive.google.com/file/d/1FKXWPvPxk7ZZximc1-USQ3L6PwQcJ5wZ/view?usp=drivesdk

    https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1568997221002974

    .

    [Reactie gewijzigd door op 15-07-2022 16:38]

 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.