Blogs & columns
Bram Tjaden
Bram Tjaden
3 minuten leestijd
portretblog

‘Mijn doel is de machtsverhouding tussen dokter en patiënt te doorbreken’

Hoe geeft de dokter zin? In gesprek met Marco de Cavalho Filo, onderwijskundige aan de RUG

3 reacties
In een serie portretten gaat Bram Tjaden op zoek naar hoe dokters zin geven, in hun werk.

Marco de Carvalho Filho is hoogleraar health professions education and training aan de RUG. Wat zijn zijn gedachten als het over zingeving gaat?

‘In de periferie van Rio de Janeiro heerst een zeer gewelddadig klimaat; in mijn jeugd heb ik vijf keer in de loop van een revolver gekeken. Dat heeft me gevormd en daardoor ben ik gaan inzien hoe vitaal onderwijs is en hoe belangrijk daarbinnen een gelijkwaardige en open onderwijscultuur.

Ook in de geneeskunde heerst feitelijk een cultuur van onderdrukking. Die cultuur maakt deel uit van wat je het verborgen curriculum kan noemen. We hebben onze mond vol van patient-centered care, maar het systeem van de zorg wordt gedomineerd door dit verborgen curriculum. Geneeskundeonderwijs heeft een pedagogiek van verbinding nodig. Daar zet ik me voor in en dat geeft mijn leven nu zin. In 2017 ben ik vanuit Brazilië naar Nederland gekomen om hier te gaan werken als opleidingsdeskundige en onderzoeker, want Nederland is op medisch opleidingsgebied internationaal toonaangevend. Met in mijn tas wat ik in Brazilië geleerd heb.

In Brazilië was ik hoofd van de klinische spoedzorg in een universiteitskliniek. We werkten in een groot team van voornamelijk jonge artsen in opleiding. Zeventig uur per week werken was heel normaal en ook dat je maar de helft van die uren uitbetaald kreeg. We hadden officieel 25 bedden maar soms werden dat er 100. Soms moesten we twee of drie bedden opzijschuiven om bij het bed van een patiënt te komen. Iedereen lag door elkaar heen: mannen, vrouwen, kinderen, zonder fysieke separatie. Er was veel onderbezetting en we werkten met beademingsapparaten uit de Korea-oorlog. Er zat geen alarmeringssysteem op; soms kon er condensatie ontstaan, stopte de luchtcirculatie en gingen de mensen dood.

Als we onze visiteronde maakten bleef een van ons achter bij een patiënt die een eenzame en verlaten indruk maakte en meer tijd nodig had. De rest van het team vervolgde de ronde en de achtergebleven dokter sloot zich dan later weer bij ons aan. Zo heb ik geleerd hoe belangrijk naast chronos ook kairos is. Dat zijn twee aspecten van de tijd die de oude Grieken onderscheidden. Chronos staat voor de lineaire, meetbare tijd, kairos voor de innerlijke tijdsbeleving. Ingrediënten voor die beleving zijn aandacht, rust en concentratie.

Voor kairos is verbinding cruciaal. Verbinding met onszelf, met elkaar en met de patiënten, verbinding vanuit liefde. Liefde bleek in het ziekenhuis een problematisch woord. Liefde voor je patiënten? Dat werd maar raar gevonden. Om zo te werken is een cultuuromslag nodig. Om die te bereiken gingen we met het team op donderdagen anderhalf uur met elkaar lunchen en de samba dansen. Dan bespraken we lastige emoties die we in ons werk tegenkwamen. Schuld, schaamte, wanhoop, woede, eenzaamheid en verlatenheid, het kwam allemaal langs.

Dat delen van emoties is voor een pedagogiek van verbinding essentieel. In onze zoektocht naar hoe dit te verbeteren bleek het oefenen met professionele acteurs heel effectief. Dan kun je met elkaar en als team emoties onderzoeken, zoals die ontstaan in het contact met patiënten. Het delen van deze lastige emoties, maar ook van positieve zoals vreugde en dankbaarheid, schept verbinding. Dat laatste is trouwens even moeilijk als het eerste. Ons brein is gericht op bedreiging, we geven geen aandacht aan plezier en aan wat we goed gedaan hebben.

Mijn doel is om de machtsverhouding tussen leraar en student en vandaaruit die tussen de dokter en de patiënt te doorbreken. Daarvoor is het nodig dat de dokter in opleiding leert om zijn emoties te reguleren in dienst van de patiënt. Dit vereist een democratiseringsproces, een term van Paolo Freire uit de tijd dat Brazilië een militaire dictatuur was. Hij ontwikkelde een kritische pedagogiek en maakte gebruik van vormen van het zogenaamde ‘Theater of the Oppressed’, dat in dezelfde tijd ontwikkeld is door een andere Braziliaan: Augusto Boal.

Freire beoogde met democratisering het herintroduceren van menselijkheid in de pedagogiek, waarbij mijn menselijkheid die van de ander herkent. Alleen dan is er dialoog mogelijk in een klimaat van groei, van transformatie en van leren. Hier in het UMCG zijn we recent met deze theatertraining begonnen met teams van de afdeling Anesthesiologie en intensive care. En komende september gaan we dat doen met arts-assistenten over shared decision making. Acteren verbindt lichaam en geest. En het maakt dat je als dokter een open en ontvankelijke geest ontwikkelt, dat je overtuigingen en aannames in beweging kunnen komen.’

Eerder verschenen in deze serie

  • ‘Ik begeef me graag buiten de klinische paden’

    ‘Bijna iedereen in de zorg heeft wel ervaringen opgedaan vanuit de patiëntenkant. Dat is, hoe verdrietig vaak ook, voor artsen heel vormend. Zo heb ook ik dierbaren verloren en de zorg vanuit de andere kant meegemaakt. Dit soort ervaringen leert je om je als arts nog beter te verplaatsen in de patiënt en echt bij diens beleving aan te sluiten.'

  • ‘Mijn veerkracht wordt groter als ik aandacht geef aan wat wél kan’

    Als ik nadenk over mijn positie in het grotere geheel, dan staat op dit moment mijn moederrol voorop, omdat onze middelste dochter behandeld wordt voor een hersentumor. Het is makkelijk om daardoor te worden opgeslokt, of om het juist weg te stoppen. Maar ik merk dat mijn veerkracht groter wordt wanneer ik aandacht geef aan wat er wél mogelijk is.

  • ‘Als ik maar merk dat je echt in me geïnteresseerd bent’

    Hoe geeft de dokter zin? In een serie portretten gaat Bram Tjaden op zoek naar hoe dokters zin geven, in hun werk. 'Zingeving is niet iets wat je krijgt maar zelf bewerkstelligt, het is echt zin geven.' In zijn eerste portretblog gaat die in gesprek met Christiaan Rhodius.

  • Hoe geef je als dokter zin?

    Maandag was het blue monday, de depressiefste dag van het jaar. Een uitvinding van de Britse psycholoog Cliff Armal. Hij bedacht een nogal bizarre formule met daarin de grootheid ‘hoe goed men de voornemens voor het nieuwe jaar volhoudt’. Pseudowetenschap ten top maar als ervaringsdeskundige depressie vind ik die goede voornemens volhouden wel een interessant gegeven.

  • Bram Tjaden

    Bram Tjaden is huisarts en mindfulnesstrainer.  

Op dit artikel reageren inloggen
Reacties
  • J.M. Keppel Hesselink

    pijnarts np, Bosch en Duin

    Ik word soms wat onpasselijk van dit soort oneliners: "Ook in de geneeskunde heerst feitelijk een cultuur van onderdrukking. " Vooral de woorden 'Ook' en 'Feitelijk' en 'Onderdrukking'.

    Wanneer leren we eens hygienisch te formuleren? En dan het w...oord 'Liefde'. Zelden werd een woord zo misbruikt in de geschiedenis van de taal.

    En dan 'delen van emoties' ook zo'n modekreet. Je kan ook eerst eens leren je emoties waar te nemen en dan te laten verzinken in het nix, meestal ben je persoonlijk gekrenkt met al die emoties die iedereen voelt door zich te identificeren met iets, of een geslacht of whatever, een voetbalclub.

    En dan dat doorbreken. Ook zo'n hobby om dingen te willen doorbreken. Wie wil wat doorbreken en waarvoor eigenlijk?

    En dan 'lastige' emoties. Ook zo een bizarre. Liever niet lastige emoties dus. Maar graag doorbreken.

    Een boeiend relaas Bram, maar deze collega is wel erg in een hele aparte werkelijkheid geschoten. Misschien door dat revolver? Maar ja, acteren verbindt lichaam met geest. (Want die waren niet verbonden?). TTF is die verbinding dan en tussen wat eigenlijk? Ik hoop dat zijn overtuigingen in beweging gaan komen. Maar ik voel wel dat hij het goed meent. Dat dan wel weer.



  • A. Kramer

    psychiater, den haag

    Mijn geneeskundestudie is inmiddels ruim veertig jaar geleden. Sindsdien is mijn ervaring dat stilstaan bij emoties als ‘schuld, schaamte, wanhoop, woede, eenzaamheid en verlatenheid’ - zowel die van patiënten als van onszelf - nog immer een grote en... ingewikkelde uitdaging zijn voor zorgverleners. Ja, in Nederland, en ja, ook bij ons in de GGZ. Dus ik juich het toe dat de Groningse teams bij anaesthesiologie en op de IC dit hebben omarmd. Inspirerend, om te lezen hoe collega Marco de Carvalho Filho de pedagogiek van Paulo Freire nu heeft vertaald naar de geneeskunde. Dank voor dit bemoedigende interview, Bram.

  • E.J.W. Keuter

    neuroloog, Aruba

    Opvallend dit. Ik werk in Zuid Amerika en inderdaad is de cultuur heel anders onder Latino collega's. Maar zij vinden juist dat de Nederlandse jonge artsen veel te astrant zijn. Nu lijkt het in dit verhaal net of ook in Nederland niemand van zich af ...durft te bijten. Ik geloof dat niet. Ik vermoed dat Nederland het minst hiërarchische leersysteem heeft van de wereld. Of mis ik iets?

 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.