Dagelijks opinie, nieuws en achtergronden

Inloggen
naar overzicht
Sylvia van Manen
22 maart 2018 7 minuten leestijd
maatschappij

Windmolens maken wel degelijk ziek

Toepassing voorzorgsbeginsel en beter onderzoek zijn nodig

12 reacties
Getty Images
Getty Images

Windturbines veroorzaken onder meer laagfrequent geluid, slagschaduw en – knipperende – lichten. Dat kan tot gezondheidsproblemen leiden, die echter nog te weinig serieus worden genomen. Terwijl volgens het voorzorgprincipe de overheid kan ingrijpen, ook als klachten nog niet onomstotelijk bewezen zijn.

Ten aanzien van milieu en gezondheid geldt in Nederland het voorzorgsbeginsel. Dit houdt in dat de overheid beschermende maatregelen kan nemen tegen mogelijk schadelijke milieueffecten van een situatie, ook als die effecten nog niet onomstotelijk zijn bewezen. Het beginsel gaat dus over de vraag hoe te handelen bij wetenschappelijke onzekerheid. Provincies en gemeenten werd bijvoorbeeld geadviseerd om bij ruimtelijke ontwikkelingen zoveel mogelijk te vermijden dat kinderen langdurig in de magneetveldzone van een hoogspanningsleiding verbleven vanwege de aanwijzingen dat deze de kans op leukemie bij kinderen verhoogden – inmiddels is er voor deze relatie overigens voldoende bewijs.1

Het is tijd dat het voorzorgsbeginsel ook wordt toegepast bij de bouw van windturbines in de bewoonde omgeving, omdat ook hier ruim voldoende aanwijzingen zijn voor gezondheidsschade bij omwonenden.

Lans breken

In Den Bosch, waar ik werk, worden binnen de gemeentelijke bebouwing, en binnen 600 meter van een lagere school, vier windturbines geplaatst van de hoogste categorie: masthoogte 126 meter, tiphoogte van de bladen 186 meter. Hierdoor zullen jonge kinderen gedurende de eerste twaalf jaar van hun leven gedurende zes tot tien uur per dag blootstaan aan laagfrequente drukgolven. De eerste ‘windnomade’ is al verhuisd na plaatsing van een (lagere) windturbine in deze omgeving.

The day will come when man will have to fight noise as inexorably as cholera and the plague.
Nobelprijswinnaar Robert Koch, honderd jaar geleden

Als huisarts wil ik een lans breken voor het welzijn van mijn patiënten. Er bestaat al geluidsoverlast vanwege de A59, het RIVM geeft in haar rapporten aan dat hinder door cumulatie van geluid moet worden meegewogen in het beleid. Voor de duidelijkheid: het probleem heeft geen betrekking op mijzelf. Ik woon in een dorp verderop.

Klachten wereldwijd

Een substantieel deel van omwonenden van windturbines rapporteert wereldwijd identieke klachten: chronische slaapproblemen, hoofdpijn, tinnitus, een drukgevoel op de oren, vertigo, visusklachten, luchtwegproblemen, tachycardie, prikkelbaarheid, concentratie- en geheugenproblemen, en angstgevoelens samengaand met de sensatie van inwendige pulsaties of trillingen zowel slapend als in wakkere toestand.2 Als mogelijke oorzaken wordt gedacht aan het – deels hoorbare – geluid van turbines, de vibraties die voelbaar zijn, de slagschaduw op woningen, de (knipperende) lichten op de turbines en de visuele impact.

Ook spelen maatschappelijke en sociale aspecten een belangrijke rol. De waarde van een woning kan dalen, terwijl exploitanten er goed aan verdienen.

Daar komt nog bij dat omwonenden zich niet gehoord voelen. Dikwijls worden zij gemarginaliseerd als ‘nimby’s’ (not in my backyard). Bovendien negeren beleidsmakers hun bezwaren en klachten omdat de samenhang met de turbines niet ‘wetenschappelijk bewezen’ is.3 4 Terwijl het jaren kan duren voordat onafhankelijk onderzoek oorzaak-gevolgrelaties hard maakt.

Het binnenoor heeft twee typen haarcellen, de binnenste (IHC’s) en de buitenste (OHC’s) haarcellen.

De IHC’s bewegen vrij in de endolymfe, de vloeistof in het binnenoor, en hebben geen contact met het tectoriaal membraan. Zij worden geïnnerveerd door zenuwvezels betrokken bij gehoor. Zij bewegen alleen door voortgeleide trillingen van voldoende sterkte, en worden daardoor niet in beweging gebracht door de trillingen van laagfrequent geluid (LFG).

De OHC’s worden geïnnerveerd door zenuwvezels die niet betrokken zijn bij het bewust ‘horen’. De cilia (trilharen) van de OHC’s hebben een innig contact met het tectoriaal membraan. Deze mechanische verbondenheid zorgt ervoor dat zij gevoeliger zijn voor verplaatsingen, waardoor zij wel reageren op de drukgolven van LFG en infrasound. Dit biedt een verklaring voor onderzoek waarbij al bij veel lagere dan de hoorbare frequenties de cochlea wordt geprikkeld en mensen fysieke hinder kunnen ervaren van LFG.⁶

Laagfrequent geluid

Geluidsgolven zijn als geluid waarneembaar voor het menselijk oor bij frequenties tussen 16 en 16.000 Hz. Daarboven bevindt zich het ultrasound, daaronder het laagfrequent geluid (LFG) of infrasound. Het hoorbare geluid brengt – vanaf een voldoende sterkte (uitgedrukt in decibel) – in de cochlea de binnenste haarcellen (inner hair cells, IHC’s) in beweging, waarna impulsoverdracht plaatsvindt via de gehoorzenuw. De lage bewegingsenergie van laagfrequent geluid brengt de IHC’s niet in beweging en is daardoor voor de meeste mensen niet hoorbaar. Echter, bij experimenteel onderzoek blijkt blootstelling aan laagfrequent geluid tot robuuste elektrische respons van de cochlea te leiden.⁵ Dit kan worden verklaard door de verschillende mechanische eigenschappen van de binnenste en buitenste haarcellen (outer hair cells, OHC’s) (zie kader).

Verklaringsmodel

De afgelopen jaren is vooral door akoestici gepubliceerd over de gevolgen van windturbines, zoals door prof. dr. Colin Hansen in zijn boek Wind Farm Noise, measurement, assessment, and control, met daarin honderden literatuurverwijzingen naar wetenschappelijk onderzoek.⁷

Chronisch slaaptekort bij kinderen remt de ontwikkeling van hun hersenen

De schattingen van het percentage mensen dat gevoelig is voor laagfrequent geluid variëren tussen 10 en 20 procent. Mensen lijken bovendien in de loop van de tijd steeds gevoeliger te worden voor laagfrequent geluid. Onder anderen de Portugese onderzoekster Pereira heeft hiervoor een verklaringsmodel ontwikkeld.8 In dierexperimenteel onderzoek werden ratten blootgesteld aan laagfrequent geluid vergelijkbaar met werknemers op een luchtmachtbasis (vijf dagen van de week, negen uur per dag). Pereira vond in elektronenmicroscopische opnamen van de cochlea verklevingen tussen de OHC’s en het tectoriaal membraan (zie foto). Dit zou leiden tot een toename van de gevoeligheid voor laagfrequent geluid na langere blootstelling. Een belangrijke reden om jonge kinderen niet langdurig in de directe nabijheid van windturbines te laten verblijven.

Elektronenmicroscopische opname van de cochlea van een rat na expositie aan laagfrequent geluid. Het tectoriaal membraan is gefuseerd met de cilia (trilharen) en de cilia zijn onderling verkleefd.
Elektronenmicroscopische opname van de cochlea van een rat na expositie aan laagfrequent geluid. Het tectoriaal membraan is gefuseerd met de cilia (trilharen) en de cilia zijn onderling verkleefd.

Slaapstoornis

Mensen reageren ook in hun slaap op omgevingsgeluiden. Zelfs geluidsniveaus van slechts 33 dB kunnen autonome, motorische en corticale reacties veroorzaken, zoals tachycardie, lichaamsbewegingen en ontwaken. Ouderen, jonge kinderen en bewoners met een pre-existente slaapstoornis zijn extra at risk voor verstoring van de slaap door geluid. Voor de kinderen onder hen geldt dat chronisch slaaptekort de ontwikkeling van hun hersenen remt.9-10

In een Nederlands/Zweeds onderzoek hebben Janssen e.a. de ervaren geluidshinder van windturbines vergeleken met de ervaren hinder door weg-, vlieg- en railverkeersgeluid. De hinder van windturbines werd al op lagere niveaus gerapporteerd.11 Met de huidige richtlijn voor geluidsbelasting van 41 Lden gedurende de nacht wordt geaccepteerd dat 10 procent van de omwonenden hinder ervaart van turbines.

Omdat de nieuwe en grotere types windturbine meer laagfrequent geluid produceren, zal ook de hinder toenemen. Dit bleek in Houten, waar sinds de plaatsing van een aantal hoge turbines, de omwonenden over geluidsoverlast klagen. Toch heeft het drie (!) jaar geduurd voordat onderzoekers van de Universiteit van Utrecht konden bewijzen dat de overlast gevende toon gerelateerd was aan de turbines. De exploitanten moeten nu de coating van de bladen aanpassen.

Gidslanden tot inkeer

In Denemarken wordt momenteel een bigdataonderzoek uitgevoerd naar de relatie tussen windrichting en -kracht en een aantal gezondheidsafgeleiden. Dit betreft ziekenhuisopnames vanwege acuut coronair syndroom, vroeggeboortes en de prescripties van bloeddrukmedicatie, antidepressiva en slaapmedicatie.12 In afwachting van de uitkomsten heeft een groot aantal Deense gemeenten de bouw van onshoreturbines gestopt. In Beieren – voorloper in windenergie – heeft de federale overheid in 2016 besloten dat de minimale afstand tussen turbines en bewoning tienmaal de tiphoogte moet bedragen: de 10-H-regel. Deze maatregel heeft ook in hoger beroep stand gehouden. Dit betekent de facto een bouwstop in 90 procent van de deelstaat. Blijkbaar komen de gidslanden tot inkeer. Andere overheden zouden hierdoor gealarmeerd moeten zijn.

Goed onderzoek initiëren

Onderzoek naar de effecten van windturbines op omwonenden beperkt zich in de regel tot interviews en vragenlijsten, ook in Nederland. Mede hierdoor is het niet goed mogelijk om voldoende wetenschappelijke bewijskracht te verzamelen. Er wordt nauwelijks tot geen biomedisch onderzoek gedaan. Dat moet beter. Te denken valt dan aan polysomnografie voor en na plaatsing, meting van stimulus-responstijden bij kinderen voor en na plaatsing (computerspelletjes?), aan tensie- en hartslagmetingen (gedurende de nacht) voor en na plaatsing, enzovoort.

Vorig jaar is het eerste onderzoek verschenen waarin een statistisch significante relatie wordt aangetoond tussen de plaatsing van windturbines en verhoging van het aantal suïcides.13

Zolang onvoldoende bekend is of de plaatsing van turbines nabij bewoning veilig is, dient de overheid goed onderzoek te initiëren, tot die tijd het voorzorgbeginsel toe te passen en van plaatsing in stedelijke gebieden af te zien. Dit geldt des te meer omdat er voldoende alternatieven voor de opwekking van groene energie beschikbaar zijn.

auteur

Sylvia van Manen, huisarts, Den Bosch

contact

svmanen@ziggo.nl

cc: redactie@medischcontact.nl

Geen belangenverstrengeling gemeld door de auteur.

Voetnoten

1. Aerts, R. Winterink, K. Het voorzorgsbeginsel bij ruimtelijke ontwikkelingen. Omgaan met onzekerheid. ROmagazineNL, september 2015

2. Michaud D.S.l. Exposure to wind turbine noise: perceptual responses and reported health effects. Journal of the Acoustical Society of America 2016; 139, 1443-1454

3. van Kamp, I. et al. Windturbines: invloed op de beleving en gezondheid van omwonenden GGD Informatieblad medische milieukunde, RIVM Update 2013

4. Heroux, M-E, WHO environmental noise guidelines for the European region. 2015

5. Salt, A.N., DeMott, J.E. Longitudinal endolymph movements and endocochlear potential changes induced by stimulation at infrasonic frequencies. Journal of the Acoustical Society of America 1999; 106, 847-856

6. Salt, A.N., Lichtenhan, J.T. How does windturbine noise affect people? Acoustics Today, Winter 2014: 21-27

7. Hansen, C.H., Doolan, C.J., Hansen K.L. Wind Farm Noise: measurement, assessment and control, first edition 2017

8. Branco, N.A.A., Alves-Pereira, M. Low Frequency Noise-Induced Pathology: Contributions Provided by the Portuguese Wind Turbine Case. Inter.Noise 2015

9. Basner, M, MD et al, Auditory and non-auditory effects of noice on health. The Lancet, Volume 383, Issue 9925, 12–18 April 2014, Pages 1270-127

10. Jan J.E., Reiter R.J., Bax M.C.O., Ribary U., Freeman R.D., Wasdell M.B. Long-term sleep disturbances in children: a cause of neuronal loss European Journal of Paediatric Neurology 2010; 380-390

11. Janssen, S.A., Vos, H. et al. A comparison between exposure-response relationships for wind turbine annoyance and annoyance due to other noise sources. J Acoust Soc Am 2011; 130: 3746-3753

12. Backalarz, C., Sondergaard, L.S., Laursen, J.E. ‘Big Noise Data’ for windturbines. 2016 Internoise Hamburg

13. http://en.friends-against-wind.org/health/impact-of-wind-turbines-on-suicide

lees ook:

Download dit artikel (pdf)

print dit artikel
maatschappij
Dit artikel delen
Op dit artikel reageren inloggen

Reacties

  • Jos van de Sande, voormalig hoofd infectieziektebestrijding / programmadirecteur Leefomgeving GGD Hart voor Brabant, Rosmalen 06-07-2018 17:47

    "De reactie van de heer Harmsen, branchespecialist wind op land, is een typische reactie als van de sigarettenindustrie op het risico voor rokers op longkanker 60 jaar geleden of van de geitenhouders 10 jaar geleden op het risico voor omwonenden van de geitenstal op Q-koorts en ga zo maar door!
    Als wetenschap (nog) niet toereikend genoeg is, is het belangrijk soms om op basis van gezond verstand voorzorgsmaatregelen te nemen. Dempten men in de 19e eeuw in Amsterdam niet de grachten en legde men geen waterleiding aan tegen de Cholera zonder de bacterie te kennen. En ... het hielp! En gelukkig zijn er de laatste jaren ook steeds meer medici die zich kritisch uitlaten als zij menen dat de gezondheid van hun patiënten in het geding is door twijfelachtige ingrepen die wij op ons milieu doen. Dat helpt misschien in de toekomst een hoop ellende te voorkomen. Hoe het feitelijk met het risico van laagfrequent geluid voor onze gezondheid weten we helaas nog niet voldoende. Maar er is momenteel alle reden voor wetenschappelijke twijfel aan het feit of grote windturbines op korte afstand van woningen voor de bewoners risicoloos zijn. Wat hier in ieder geval nog mee kan spelen is het grote verschil in gevoeligheid van mensen voor dat laagfrequente geluid. Het is beslist niet zomaar iets dat we mogen veronachtzamen.
    Intussen hebben Provinciale Staten van Friesland besloten om plaatsing van windturbines uit te stellen om eerst nader onderzoek te doen. Dat lijkt me verstandig! Een en ander op basis van de wetenschappelijke onderbouwing van klinisch fysicus-audioloog dr.ir. Jan de Laat van het LUMC.
    Laten we vooral de signalen van onze patiënten serieus nemen!"

  • Sylvia van Manen, huisarts, 's-Hertogenbosch 05-07-2018 12:16

    "Hieronder een van de reacties op mijn artikel, een ‘indianenverhaal’:

    “U kent ons niet maar wij willen reageren op het artikel van u over ziekmakende windturbines.

    Dit kunnen wij onderschrijven als ervaringsdeskundigen.
    Een paar jaar geleden kochten we een woning net over de grens met Drenthe.
    In de verte stonden twee windturbines , afstand 1300 meter.
    Je weet het en denkt dat die afstand wel voldoende zal zijn.

    Dat is het dus niet. Overdag geen probleem maar tijdens de stille uurtjes begint het geluid op te vallen.
    Buiten hoor je niets maar binnen wel. Het lijkt er op dat de turbulentie op je huis slaat en dan ontstaat een soort gedreun. Omdat het steeds maar door gaat wekt het irritatie op.

    Wij hebben na twee jaar het huis verkocht omdat het een probleem werd.
    Gezondheid leek achteruit te gaan en zowel mijn vrouw als ik kregen hoofdpijn. Na terugkeer in Nederland verdween dit geleidelijk.

    In die tijd heb ik diverse instanties en groepen die zich bezig hielden met de bouw van windturbines verteld van onze klachten. Niemand wil er iets van weten. Nodigde partijen uit om eens een weekeinde bij ons te overnachten zodat ze het zelf konden ervaren. Daar werd niet op in gegaan.
    Een mevrouw die in de buurt van Utrecht verantwoordelijk was voor de bouw van turbines zei het als volgt:
    'Zelfs al zou ik het ervaren zoals u het beschrijft dan nog zal ik mijn mening niet bijstellen'.
    Kijk, dan houdt het gewoon op.
    Wij huren nu een huis en als er eventueel weer van die dingen in de buurt komen dan kunnen we zonder al te veel gedoe verhuizen.
    Ondertussen ben ik 78, dus zal het allemaal mijn tijd wel duren.”

    Ik denk dat wij als samenleving benieuwd moeten zijn naar de oorzaken waardoor mensen verhuizen vanwege windturbines.
    Het artikel waarnaar dhr Harmsen verwijst is een 'narratieve review'. Ik kan mijn oproep voor goed biomedisch en fysisch onderzoek, inclusief het hanteren van het voorzorgsbeginsel, alleen maar herhalen."

  • Rik Harmsen, Branchespecialist Wind op Land (NWEA), , 04-07-2018 14:45

    "Mevrouw van Manen stelt dat wij niet kunnen bewijzen dat windmolens níet ziek maken. Dat klopt, dat is onmogelijk. Het is zoiets als iemand voor leugenaar uitmaken en vervolgens vragen of diegene kan bewijzen nooit gelogen te hebben. De recente onderzoeken (2017) wijzen er echter niet op dat mensen ziek worden van windmolens: https://link.springer.com/article/10.1007/s40857-017-0115-6
    En dat is wél wat mevrouw van Maanen onomwonden stelt in de titel van haar opiniestuk.
    Windmolens veroorzaken inderdaad geluidsoverlast. Daarom zijn er normen én die zijn strenger dan voor spoor en weg. In de normen is laag frequent geluid (die een windturbine relatief weinig produceert) al meegenomen.
    De reden dat wij reageren op dit artikel is dat er helaas veel indianenverhalen over windenergie zijn: https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/nov/29/how-to-catch-wind-turbine-syndrome-by-hearing-about-it-and-then-worrying
    Sterker nog, juist de angst voor windmolens kan mensen ziek maken. Dat is precies wat dit opinieartikel doet. In de praktijk krijgt onze sector dit opinieartikel als waarheid voor de voeten geworpen want ‘het is een huisarts die het zegt dus is het waar’.
    Daarom verzoeken wij (huis)artsen het bij de wetenschappelijke feiten te houden en hun gezag niet ge- c.q. misbruiken om eenzijdige verhalen naar buiten te brengen en daarmee onnodige onrust te veroorzaken."

  • Sylvia van Manen, huisarts, 's-Hertogenbosch 18-06-2018 23:07

    "De reactie van dhr Harmsen vraagt om een –puntsgewijs- weerwoord.

    1. Wat hij doet in zijn eerste zin heet framing: twee zaken samenbrengen met de bedoeling de mening over de ander te beïnvloeden.

    2. Met betrekking tot het Portugese onderzoek: de Hoge Raad aldaar heeft 4 windturbines laten ontmantelen vanwege de aangetoonde effecten op de gezondheid van een gezin dat op 450 meter afstand woonde.

    3. Harmsen refereert aan ‘recent’ onderzoek van het RIVM. De meest recente publicatie over windturbines stamt uit 2015.

    4. Harmsen stelt dat de TNO-studie bevestigt dat windturbines niet ziek maken.
    Deze conclusie klopt niet. Hij begaat de denkfout, dat het ontbreken van wetenschappelijk bewijs zou betekenen dat de gevonden relaties er dan ook niet zijn.
    Wij kennen dit van de tabaksindustrie, van de Q-koorts, van het digoxine-schandaal, enz.
    Dit zijn de conclusies van de studie (pag.10): er zijn aanwijzingen voor een mogelijk verband tussen geluidhinder van windturbines en symptomen van stress; er is consensus over het bestaan van een verband tussen blootstelling aan geluid en het ondervinden van hinder; er zijn wel aanwijzingen dat windturbinegeluid gepaard kan gaan met een verstoorde slaap; hinder treedt op bij veel lagere geluidsniveaus dan andere bronnen zoals wegverkeer, treinen en vliegtuigen.
    Voor al deze genoemde verbanden ontbreekt vooralsnog het wetenschappelijk bewijs.
    De overheid kan dan gebruik maken van het voorzorgsbeginsel.

    Wat is er wél aan recent onderzoek verschenen?

    Deens onderzoek met de conclusie dat het aannemelijk is dat laagfrequent windturbinegeluid binnenshuis cardiovasculaire ziektes kan induceren. Maart 2018 http://www.ft.dk/samling/20171/almdel/EFK/bilag/178/1864866.pdf

    Duits onderzoek, waaruit een negatief effect van LFG op hartspiervezels blijkt. https://www.windwahn.com/2018/04/28/infraschallauswirkungen-aufs-herz-neues-zur-vahl-studie-an-der-uni-mainz/
    "

  • Rik Harmsen, Nederlandse WindEnergie Associatie, 13-06-2018 10:13

    "Bij het opiniestuk vermeldt huisarts Van Manen niet dat zij lid is van een anti-windmolengroep. Doordat zij het stuk als huisarts ondertekende leek het alsof haar claim van gezondheidseffecten door windmolens wetenschappelijk onderbouwd is. Dat is niet zo.

    In de wetenschappelijke literatuur en de daarop gebaseerde rechtspraak is al veelvuldig bevestigd dat de genoemde effecten niet bestaan en het Portugese onderzoek dat zij aanhaalt niet klopt, dit jaar nog door de Bossche rechtbank bij het beroep van haar actiegroep. Die volgde daarmee de Raad van State die op basis van wetenschappelijke literatuur gezondheidsbezwaren tegen andere windparken afwees. Recent bevestigden wetenschappelijke publicaties van de GGD en RIVM dat windmolens niet ziek maken, net als een TNO studie naar het windpark waar haar actiegroep zich tegen richt.

    Windmolens kunnen wel overlast veroorzaken. Daarom heeft Nederland regels voor geluid die gelijkwaardig zijn aan die voor spoor en weggeluid. Daarmee zit Nederland in de middenmoot in de EU. Zie: https://www.slideshare.net/ErikKoppen/nederlandse-geluidsnormen-in-internationaal-perspectief-windnieuws-nr4-sept-2015-erik-koppen.

    De regels voor slagschaduw zijn zelfs strenger zijn dan in veel andere landen.

    Meer info: http://nwea.nl/over-windenergie/factsheets-land/factsheet-windturbines-en-gezondheid "

 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.