Dagelijks opinie, nieuws en achtergronden

Inloggen
naar overzicht
C. Wagner en G. Van der Wal
22 november 2005 4 minuten leestijd

Voor een goed begrip

Plaats een reactie

Bevordering patiëntveiligheid vraagt om heldere definities



Om de patiëntveiligheid in de Nederlandse ziekenhuizen in kaart te kunnen brengen, is een algemeen begrippen­kader nodig. Pas dan is een goede interpretatie van onderzoeksresultaten mogelijk. Over vermijdbare fouten en ingecalculeerde risico’s.


De meest gebruikte begrippen in het kader van patiëntveiligheid zijn in Nederland tot nu toe de begrippen complicatie en incident. In het buitenland zijn dat adverse event en near miss. Met de toenemende aandacht voor patiëntveiligheid, onder meer samenhangend met een aantal internationale onderzoeken, worden ook de begrippen adverse event en near miss in Nederland steeds vaker gebruikt. In woord en geschrift worden genoemde begrippen regelmatig door elkaar gebruikt en vaak met net iets andere omschrijvingen. Daar doorheen spelen verschillen in de gevoelsmatige lading en de feitelijke definitie. De verwarring die dit oplevert, belemmert de onderlinge communicatie, nationaal en internationaal.


In dit artikel beschrijven wij de begrippen (zie ook kader), en lichten de verschillen en overeenkomsten toe. De resultaten zijn gebaseerd op een consensusprocedure, waaraan afgevaardigden van de relevante partijen hebben deelgenomen.* Adverse event en near miss worden in het vervolg als zelfstandige begrippen gebruikt en niet vertaald.



Veiligheidscultuur


Op 1 januari 2005 is het landelijke onderzoeksprogramma Patiëntveiligheid in Nederland gestart.1 Het onderzoek is een initiatief van de Orde van Medisch Specialisten en het Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg CBO en wordt gefinancierd door het ministerie van VWS. Het moet inzicht verschaffen in de aard, ernst, omvang en kosten van adverse events en de daaruit voortvloeiende schade voor patiënten in de intramurale en de daaraan gerelateerde ambulante en extramurale zorg in Nederland. Het gaat ook om de oorzaken van adverse events en near misses, en het in kaart brengen van de heersende veiligheidscultuur in Nederlandse ziekenhuizen. Naar aanleiding van de resultaten zullen gerichte verbeterprojecten worden geïnitieerd. Om de uitkomsten van het landelijke onderzoek goed te kunnen interpreteren, en internationaal te kunnen vergelijken, is een algemeen begrippenkader noodzakelijk.



Waardevrije definitie


In het begrippenkader wordt onderscheid gemaakt tussen onbedoelde gebeurtenissen tijdens het zorgproces (incidenten) en onbedoelde uitkomsten (complicaties). In de tabel is te zien dat een incident een onbedoelde gebeurtenis is (+) die al dan niet leidt tot een onbedoelde uitkomst, dat wil zeggen gezondheidsschade aan de patiënt (+/-). Als het incident niet leidt tot gezondheidsschade, is er sprake van een near miss (-).


Bij een complicatie of een adverse event is altijd sprake van schade aan de patiënt (+). Een complicatie is een onbedoelde uitkomst die dusdanig ernstig is dat de zorgverlener zijn handelen moet aanpassen. Een nadere analyse is nodig om de oorzaak van de complicatie te achterhalen. De reden voor een waardevrije definitie is van epidemiologisch-registratieve aard. Tijdens het optreden van de onbedoelde uitkomst is immers (vaak) nog niet duidelijk wat de oorzaak is. Een complicatie kan het gevolg zijn van een onbedoelde gebeurtenis, maar ook van een bewust genomen en aan de behandeling gerelateerd risico of ingecalculeerd neveneffect (calculated risk). In sommige situaties gaat het om een onvoorziene reactie van de patiënt of speelt de onderliggende ziekte een rol.



Een adverse event kan worden gezien als een verbijzondering van het begrip complicatie. De onbedoelde uitkomst bij een adverse event is veroorzaakt door de zorgverlening. Dit wil niet zeggen dat alle adverse events vermijdbaar zijn. Een adverse event is achteraf bezien vermijdbaar als na systematische analyse van de gebeurtenis(sen) blijkt dat bepaalde maatregelen de onbedoelde uitkomst hadden kunnen voorkomen. In het algemeen wordt pas van een adverse event gesproken als de aan de patiënt toegebrachte schade zodanig ernstig is dat een tijdelijke of permanente beperking en/of een verlengd verblijf of overlijden het gevolg is. Bij zeer ernstige schade of overlijden spreken we van een calamiteit.


Er is een aantal oorzaken te onderscheiden die tot schade aan de patiënt kunnen leiden. Naast de eerder genoemde calculated risks, onvoorziene reactie van de patiënt en onderliggende ziekte, zijn dat menselijke, organisatorische of technische fouten in de zorg of het zorgsysteem. In de tabel worden de belangrijkste verschillen en overeenkomsten aangegeven tussen de begrippen incident, near miss, complicatie, adverse event en vermijdbaar adverse event, met enkele praktijkvoorbeelden.



Eenheid bevorderen


De afbakening tussen de begrippen voor onbedoelde uitkomsten laat zien dat complicatie het meest brede begrip is. Registratietechnisch valt elke onbedoelde gezondheidsschade aan de patiënt in eerste instantie onder het begrip complicatie. Achteraf kan een nadere analyse plaatsvinden naar de oorzaken van het ontstaan van de complicatie. Als er sprake is van een bewust genomen risico gaat het om een calculated risk. Als de schade is veroorzaakt door een zorgverlener of het zorg­-systeem gaat het om een adverse event. Bij een vermijdbaar adverse event heeft de zorgverlener onvoldoende gehandeld volgens de professionele standaard en/of waren er tekortkomingen in het zorgsysteem. Dit kan te maken hebben met menselijke, organisatorische of technische factoren. Bij een niet-vermijdbaar adverse event is de schade ontstaan door een onvoorziene reactie van de patiënt. Als de schade samenhangt met onderliggende ziekte(n) gaat het om een complicatie in engere zin.



Onbedoelde gebeurtenissen tijdens het zorgproces kunnen, los van de oorzaak en los van de gevolgen, worden geregistreerd als incident. Een nadere analyse naar oorzaken en gevolgen vindt achteraf plaats.


Het hier gepresenteerde begrippenkader moet de eenheid in het gebruik van de omschreven begrippen in de Nederlandse context bevorderen. Ze zijn nu vergelijkbaar met de gangbare buitenlandse begrippen, zodat vergelijking van (onderzoeks)gegevens mogelijk is.



mw. dr. C. Wagner, programmaleider kwaliteit en organisatie bij het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg NIVEL, Utrecht


prof. dr. G. van der Wal, hoofd afdeling Sociale Geneeskunde en plv. directeur van het EMGO Instituut, VUmc, Amsterdam



Correspondentieadres:

c.wagner@nivel.nl

 



* Deelnemers consensusprocedure: M. Kallewaard, K. van de Klundert, J. Kievit (Orde van Medisch Specialisten); W. van Harten, T. Boshuizen (NVZ vereniging van ziekenhuizen); J. Mintjes (Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging); J. Legemaate (KNMG); J. Hansen, B. van Beusekom (Inspectie voor de Gezondheidszorg); S. Smorenburg, J. van Everdingen (Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg CBO); H. Molendijk (Nationaal Platform Patiëntveiligheid); A. Schipaanboord (NPCF); C. Wagner (NIVEL); G. van der Wal (VUmc/EMGO-Instituut).



SAMENVATTING


- De meest gebruikte begrippen bij patiëntveiligheid zijn: incident, complicatie, adverse event en near miss. Verwarring rondom deze begrippen belemmert de onderlinge communicatie.


- Incident en complicatie zijn waardevrije definities. Een adverse event is een verbijzondering van het begrip complicatie.


- Een algemeen begrippenkader patiëntveiligheid is nodig om eenheid te bevorderen.


- Het begrippenkader is gebaseerd op een consensusprocedure met vertegenwoordigers van relevante veldpartijen.



Begrippenkader patiëntveiligheid
Adverse event
Een onbedoelde uitkomst die is ontstaan door het (niet) handelen van een zorgverlener en/of door het zorgsysteem met schade voor de patiënt, zodanig ernstig dat er sprake is van tijdelijke of permanente beperking, verlenging of verzwaring van de behandeling dan wel overlijden van de patiënt.

Complicatie
Een onbedoelde en ongewenste uitkomst tijdens of volgend op het handelen van een zorgverlener, die voor de gezondheid van de patiënt zodanig nadelig is dat aanpassing van het (be)handelen noodzakelijk is dan wel dat sprake is van onherstelbare schade.

Calculated risk
Een door de hulpverlener afgewogen risico of ingecalculeerd neveneffect van een behandeling die in de vakliteratuur is beschreven en waarbij het beoogde effect van de behandeling van groter belang wordt geacht dan de ernst van de schade of de kans op het ontstaan daarvan.

Fout = error
Het niet uitvoeren van een geplande actie (fout in de uitvoering) of het toepassen van een verkeerd plan om het doel te bereiken (fout in de planning).

Incident = event
Een onbedoelde gebeurtenis tijdens het zorgproces die tot schade aan de patiënt heeft geleid, had kunnen leiden of (nog) kan leiden.

Klacht = complaint
Elk naar voren gebracht bezwaar tegen het handelen of functioneren van een zorgaanbieder, komende van de gebruiker van de zorgaanbieder.

Near miss
Een onbedoelde gebeurtenis die a. voor de patiënt geen nadelen oplevert omdat de gevolgen ervan op tijd zijn onderkend en gecorrigeerd (near miss), of b. waarvan de gevolgen niet van invloed zijn op het fysiek, psychisch of sociaal functioneren van de patiënt.

Patiëntveiligheid = patient safety
Het (nagenoeg) ontbreken van (de kans op) aan de patiënt toegebrachte schade (lichamelijk/psychisch) die is ontstaan door het niet volgens de professionele standaard handelen van hulpverleners en/of door tekortkoming van het zorgsysteem.

Professionele standaard
De beste manier van handelen in een specifieke situatie met inachtneming van recente inzichten en evidence zoals neergelegd in richtlijnen en protocollen van de beroepsgroep, dan wel het handelen zoals van een redelijk ervaren en bekwame beroepsgenoot in gelijke omstandigheden mag worden verwacht.

Procesafwijking
Afwijking van het geplande, verwachte of vereiste proces door (niet) handelen van een hulpverlener.

Schade = injury
Een nadeel voor de patiënt dat door zijn ernst leidt tot verlenging of verzwaring van de behandeling, tijdelijk of blijvend lichamelijk, psychisch en/of sociaal functieverlies, of tot overlijden.

Vermijdbare adverse event
Een onbedoelde uitkomst die is ontstaan door het niet of onvoldoende handelen volgens de professionele standaard en/of door tekortkomingen van het zorgsysteem met schade voor de patiënt zodanig ernstig dat sprake is van tijdelijke of permanente beperking, verlenging of verzwaring van de behandeling dan wel overlijden van de patiënt.

Vermijdbaar = preventable
Een incident, complicatie of adverse event is in retrospectie vermijdbaar als na systematische analyse van de gebeurtenis(sen) blijkt dat bepaalde maatregelen het incident, de complicatie of de adverse event hadden kunnen voorkomen.

Verwijtbaar = blameworthy
Een incident, complicatie of adverse event is in retrospectie verwijtbaar als na systematische analyse van de gebeurtenis(sen) blijkt dat de zorgverlener is tekortgeschoten en/of onzorgvuldig is geweest in vergelijking met wat van een gemiddeld ervaren en bekwame beroepsgenoot in gelijke omstandigheden had mogen worden verwacht. 





Klik hier voor het PDF-bestand van dit artikel



Achtergrondinformatie bij dit artikel

print dit artikel
patiëntveiligheid
Dit artikel delen
Op dit artikel reageren inloggen

Reacties

  • Er zijn nog geen reacties