Dagelijks opinie, nieuws en achtergronden

Inloggen
Laatste nieuws
Achter het nieuws

Gevolgen coronamaatregelen ‘moreel onverantwoord’

Hoogleraar Ira Helsloot kritisch over aanpak coronacrisis

20 reacties

Solidair zijn in tijden van een crisis betekent dat alle risico’s – medisch, economisch – gelijkelijk worden beoordeeld en dan gedeeld, aldus bestuurskundige Ira Helsloot. In de coronacrisis gebeurt dat niet.

Vakfotografie Westerduin
Vakfotografie Westerduin

Als we over vijf jaar de balans opmaken van de omgang met de coronacrisis, zal die negatief uitpakken. ‘We zullen verbijsterd zijn, niet alleen in Nederland, maar wereldwijd.’ Dat voorspelt Ira Helsloot, hoogleraar besturen van veiligheid (Radboud Universiteit). Zijn kritische analyse is te vinden in het boek Na de quarantaine, waarin een reeks deskundigen, onder wie internist Marcel Levi, burgemeester Femke Halsema en econoom Bas Jacobs, lessen trekt uit de coronacrisis (zie ook de rubriek Media & Cultuur op blz. 26). ‘We zien’, zegt hij telefonisch vanaf zijn vakantieadres, ‘wel de belasting van de ziekenhuizen, maar niet de onzichtbare stroom van ellende die zich de komende tien of twintig jaar zal aandienen. Zeker, er zijn nu veel ouderen overleden. Maar die zullen in het algemeen – hoe verdrietig en dramatisch ook – niet meer dan een gezond levensjaar verloren hebben. Je gunt iedereen dat extra jaar, maar bedenk ook: een half miljoen mensen zal van een modaal inkomen langere tijd naar bijstand zakken en zal daardoor een verlies van twee gezonde levensjaren lijden. Ik vind dat moreel onverantwoord.’

Extra doden

Wereldwijd hebben de coronamaatregelen – en dan vooral de lockdowns – nog ingrijpender gevolgen, met name voor de preventie en behandeling van andere ziekten. ‘De afgelopen decennia is het aantal mensen dat overlijdt aan tbc dankzij consequent uitgevoerde programma’s met ongeveer 2 procent per jaar gedaald, dat wil zeggen met ongeveer 30 duizend doden per jaar minder. In 2019 overleden nog 1,5 miljoen mensen aan de ziekte. Recent onderzoek laat zien dat door het tijdelijk stopzetten van de tbc-programma’s tijdens de coronacrisis en de wegvallende financiering in ontwikkelingslanden de komende jaren zo’n 300 duizend extra doden per jaar te verwachten zijn. Ander voorbeeld: aids. Unaids verwacht alleen al het komende halfjaar een half miljoen extra doden omdat virusremmende medicatie door de lockdowns niet verspreid kan worden. En vergeet de honger in de wereld niet: VN-voedselorganisatie FAO schat dat eind 2020 een totaal van 265 miljoen mensen door honger met de dood bedreigd worden. Dit is een verdubbeling van de 135 miljoen van eind 2019.’

Solidair zijn

Stuitend vindt hij daarom de berichten over mensen die de lockdown weldadig vonden: ‘Ik zie het als symptoom van media en politici die zich richten op de “wealthy worried”: de elite die geen pech meer gewend is, maar wel oproept tot solidair beleid. Mensen die in hun zucht naar eigen optimale veiligheid onveiligheid bij anderen veroorzaken. Zij hebben vanuit hun tuin na een dag telewerken geen oog voor mensen die driehoog achter wonen en om rond te komen wel naar buiten moeten om te werken.’

Helsloot vindt dat solidair zijn juist betekent dat alle risico’s – medisch, economisch – gelijkelijk worden beoordeeld en dan gedeeld. Gaat hij daarbij niet te gemakkelijk voorbij aan de overbelasting in de ziekenhuizen? Die was zonder een ‘intelligente lockdown’ immers nog veel erger geworden. Nog steeds gaan tal van zorgverleners gebukt onder de gevolgen van het zware, langdurige werk dat ze moesten doen. Helsloot: ‘In de eerste plaats, nee, we weten nu dat de ‘R’ al onder de 1 zakte voordat we op 16 maart tot de lockdown besloten. In de tweede plaats, ja, in Brabant is het extreem zwaar geweest, maar dat gold daarmee maar voor 10 procent van alle ziekenhuizen. De rest van de zorg is te lang tot stilstand gekomen. Oncologen vertelden mij dat ze niets te doen hadden. In de derde plaats, heel goed om ook het lijden van verplegend personeel mee te wegen in de berekeningen, maar dat zeker geen voorrang te geven boven alles.’

Veiligheidsmaatregelen

Heeft de crisis ook niet laten zien dat zorgverleners moeten werken in een systeem dat te sterk gefocust is op efficiëntie en krappe capaciteit? ‘Dit staat buiten de discussie over wat een goede reactie op de coronapandemie is’, reageert hij, ‘maar ja, we hebben in Nederland de zorg inderdaad sterk gerationaliseerd. Dat vind ik een goede zaak, want juist rationalisatie maakt dat we in een welvarende samen­leving leven. Omdat we het geld dat we zo uitsparen op allerlei andere nuttige domeinen kunnen inzetten. De burger beseft dat ook best. Ik weet: op de vraag wat de Nederlandse burger aan veiligheidsmaatregelen wil, is het antwoord meestal dat hij meer wil. Maar tegelijkertijd zouden ze als bestuurders, zo blijkt uit onderzoek, alleen meer in veiligheid investeren als het ook echt wat oplevert.’

En dat kan nog rationeler, volgens Helsloot. ‘In Nederland wordt jaarlijks voor 5 miljard euro aan maatregelen genomen die geen enkel effect hebben op de veiligheid en gezondheid van burgers. Neem hoogspanningsbeleid: 750 miljoen euro verspreid over vijf jaar om hoogspanningsleidingen onder de grond te stoppen, terwijl niemand ziek wordt van hoogspanning. Of neem het rigide toepassen van het voorzorgsprincipe: activiteiten en alle stoffen waaraan we blootgesteld kunnen worden, zijn gevaarlijk en moeten dus strikt gereguleerd worden tot het tegendeel bewezen is. Volgens de daarbij gehanteerde lineaire modellen is er geen ondergrens voor het gevaar van blootstelling aan een stof die pas in hoge concentraties gevaarlijk is.’ Helsloots stelling: ‘Door op sommige plekken (schijn)veiligheidseisen te verminderen kunnen besparingen op de noodzakelijke (veiligheids)zorg aan kwetsbare Nederlanders, ten minste deels, voorkomen worden.’ En juist daarom weet hij zeker dat we over een aantal jaren zo negatief naar onze huidige besluitvorming zullen terugkijken: ‘We hebben aan het einde van dit jaar naar verwachting 80 miljard uit­gegeven aan de bestrijding van corona. En koel rekenend daarmee zeker niet meer dan een paar duizend gezonde levensjaren gered. Het gaat ons anderzijds wel een miljoen gezonde levensjaren kosten van juist de kwetsbaren in onze samenleving waarvoor we geen geld meer hebben om die te helpen.’

‘Ik heb met leden van het OMT gesproken. Ze geven mij gelijk’

Honeymoonfase

‘Veiligheid’, vervolgt hij, ‘heeft nu een status die boven andere belangen gaat. Daarmee hebben veiligheidsdeskundigen een extra scherp zwaard, maar wat mij betreft ook een extra verantwoordelijkheid. Die kunnen ze niet afschuiven op de politiek. Ik heb langdurig met twee leden van het Outbreak Management Team gesproken. Ze geven mij gelijk. Maar ze zeggen dat ze niet worden besteld om over iets anders advies te geven dan over de bestrijding van de virusinfectie.’

Hoe gaat het nu verder? Volgens Helsloot kent elke crisis twee fasen: een honeymoonfase en een controversefase. In de eerste fase is iedereen eensgezind over het te voeren beleid. Meestal duurt die periode een paar dagen tot een paar weken, voordat wordt afgeschaald. Tijdens de coronacrisis nam die fase meer tijd in beslag: twee tot drie maanden. Daarna breekt de tweede fase aan: er komt ruimte voor kritiek op het gevoerde beleid, tegenstemmen roeren zich. Helsloot: ‘We zien dat het daarbij in dit geval gaat over ideologische controverses, zoals de marktwerking in de zorg of centrale versus decentrale aansturing van het beleid. Intussen zijn we van een zorgcrisis terecht­gekomen in een hand­havingscrisis. Het lijkt erop alsof sommigen daarom weer hopen op een honeymoonfase. Maar ik kan me niet voorstellen dat we opnieuw een lockdownachtige situatie zullen krijgen. Domweg omdat we dat niet kunnen betalen. Voorspelling: er zullen maatregelen volgen, maar vaak met een symbolische betekenis en met weinig impact op de economie.’

Lees meer
Download artikel in pdf
Achter het nieuws
  • Henk Maassen

    Henk Maassen (1958) is journalist bij Medisch Contact, met speciale belangstelling voor psychiatrie en neurowetenschappen, sociale geneeskunde en economie van de gezondheidszorg.  

Dit artikel delen
Op dit artikel reageren inloggen
Reacties
  • J.R. Sikkema, specialist ouderengeneeskunde, IJmuiden 11-08-2020 13:53

    "Bedankt collega Kramers voor de heldere verwoording. Ik ben het er geheel mee eens."

  • Kees Kramers, internist, hoogleraar medicatieveiligheid, Nijmegen 10-08-2020 23:10

    "Hoewel Ira Helsloot veel verstandige zingen zegt over duur, inefficiënt beleid ter voorkoming van minimale risico’s, zou ik wat betreft de lockdown graag een paar zaken toevoegen. COVID is geen minimaal risico. Naast slachtoffers die een paar levensmaanden inleverden is er ook een groep 60-ers en 70-ers die anders in goede gezondheid 10-20 jaar voor de boeg zouden hebben. In Brabant ging het totaal mis, maar zegt Helsloot, dat betrof maar 10% van de ziekenhuizen. Dat klopt, want dat kwam dóór de lockdown. Zonder maatregelen was heel Nederland de klos geweest. Best kans dat minder draconische maatregelen genomen hadden kunnen worden, maar dat was op dat moment niet goed in te schatten en zelfs met wijsheid achteraf kan je het niet goed zeggen. Verder is het inderdaad zo dat door de lockdown allerlei voedsel en medicijnprogramma’s in de derde wereld tijdelijk stil zijn komen te liggen met vele doden tot gevolg. Echter, het is de vraag of deze programma’s zonder lockdown gewoon door hadden kunnen gaan. Ook de full blown pandemie had desastreuze gevolgen voor deze programma’s gehad; het lag dus niet aan de lockdown maar aan het virus. In Brabant lag alle zorg plat door de pandemie. En zeker: er zullen over 5 jaar mensen zijn die zullen beweren dat ze precies weten wat er had moeten gebeuren en hoofdschuddend naar het huidige COVID beleid kijken. Ik ben toch wel blij dat deze mensen nu niet aan het roer staan. Wel ben ik het met Helsloot eens dat een breder perspectief dan het puur medische gewenst is bij het formuleren van het beleid. Maar ook dat perspectief zal met onzekerheden moeten dealen. "

  • Winnand Arents, Verzekeringsarts n.p./ medisch adviseur, Kranenburg 09-08-2020 22:16

    "Het draait allemaal om het gezonde gedrag van de mens. Eeuwenlang wordt buitensporig gedrag van een bevolking afgestraft met o.a. de pest, tbc, en nu met een gevaarlijk agressieve vorm van een coronavirus.
    Er is een heel breed spectrum van verschillend soorten buitensporig gedrag zoals verhoogde criminaliteit, toename overgewicht, toename hebzucht, door de huidig digitalisering een forse afname van gezond biosociaal gedrag, wereldwijde overbevolking, achteruitgang van een gezonde klimaat op onze aarde, verbreeding van normen en waarde welke steeds meer leidt tot extreme vormen van afwijkend ongezond gedrag.
    Het wordt nu eens tijd dat artsen meer gaan letten op de preventieve geneeskunde. Maar ook de overheden hebben een morele taak om de bevolking meer gezondheidsadviezen te verstrekken. Dit niet alleen via de geneeskunde, maar ook door gedragwetenschappers, psychologen, milieudeskundigen, virologen/ bacteriologen, meer criminaliteit en drugsbestrijding. Verder meer paedagogische hulpverlening via consultatiebureau en later meer jeugdhulpverlening, die zwakke ouders verplicht moeten gaan begeleiden indien er signalen aanwezig zijn van vroegkinderlijke verwaarlozing.

    Onze Nederlandse bevolking vertoont teveel hebzucht, teveel buitensporig gedrag, teveel criminaliteit, ernstige vervaging van normen en waarden, te weinig moreel normbesef, teveel corrupte managers met forse bonussen, teveel corruptie in de politiek en ministerie waarbij in het bijzonder ministerie SZW. Zo werden eind jaren negentig megafrauduleuze GAK topmanagers bij bun GAK ontslag beloond met een topfunctie als UWV adviseur bij het ministerie SZW. Deze ex top-GAK fraudeurs zijn momenteel nog steeds actief om ons hele medisch-sociaal stelsel uit te hollen om zodoende financieel hun eigen zakken te vullen waardoor jarenlang financieel UWV miljardenverlies.
    Het huidig aantal verloren gezondheidsjaren van de sociaal zwakkeren bij het UWV is uiteindelijk veel hoger dan die van de coronapatienten.



    "

  • zo maar iemand, historicus 08-08-2020 15:23

    "Ik schrijf als vertrekpunt het COVID-beleid en het demonstratie-beleid in het recente verleden. Ik maak mij ernstig zorgen over wat er daarna allemaal gebeurt in m.n. in de randstad, zoals de drukte in de winkelstraten en bij het studentenwezen. Ik ben tegen de 70 en heb een uitgebreide cardiale en oncologische voorgeschiedenis. COVID overleef ik niet. Mijn familieleden zetten zich met gevaar voor eigen leven in op de IC. Men had het bij de demonstraties over ' black lives matter.' Ik wil uiteraard niets afdingen op de inhoud waar deze protesten over gaan, maar voeg daar aan toe dat 'grey live matters', of beter 'all life matters.' In een afweging van belangen kunnen protesten (en de koop- en studenten belangen) uitgesteld worden, maar het tweede niet. Voor jong niet, voor oud niet. Iedereen heeft het over rechten (die uitgevochten worden voor de rechter), maar zelden hoor ik mensen over plichten (die voor de rechter worden uitgevochten). Ik zou graag zien dat de media en overige ‘goeroes’ het overheidsbeleid steunen, en niet allerlei meningen verheffen tot een gelijkwaardig niveau als de medisch deskundigen (virologen, epidemiologen, artsen, verpleging, etc). Ik stel vooral geen prijs op de gelijkstelling met aantoonbare ondeskundigheid en onbevoegdheid van bijvoorbeeld lieden zoals Maurice de Hond (met z'n 'new economy'). Ik voel me bijzonder onveilig als de media en andere lieden keer op keer het professionele beleid onderuithalen, en niet gewoon duidelijk zeggen waar het op staat: jong en oud, houd je aan de regels! Dat is op dit moment, met de kennis van nu, de beste garantie om de systemen van onderwijs, zorg en economie wellicht draaiende te houden. Als je daar niet aan mee werkt moet je achteraf niet gaan zeuren dat je weer opgesloten wordt, niet naar het ziekenhuis kunt, je bedrijf failliet gaat, of geen onderwijs kunt volgen, omdat je de situatie hebt onderschat."

  • Wil Duits, Bedrijfsarts, Houten 08-08-2020 11:57

    "@van der Pol
    Dat testen had moeten gebeuren in het begin, het heeft nu geen zin meer.
    Misschien hadden we wel moeten reageren op elk kuchje, had ons een hoop ellende gescheeld. Economisch, want dat zet iedereen voorop blijkbaar. Maar vooral menselijk, al die patiënten die voorkomen hadden kunnen worden. Laten we lering trekken, hoe gaan we dit in de toekomst anders doen."

 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.