Laatste nieuws
Marieke van Twillert
Marieke van Twillert
3 minuten leestijd
Wetenschap

Symptoomloze alzheimer: wat vertellen de hersenen?

2 reacties
Jorm Sangsorn/Adobe Stock
Jorm Sangsorn/Adobe Stock

Hoe komt het dat de hersenen van sommige individuen weerbaar lijken tegen de ziekte van Alzheimer? Onderzoek van promovendus Luuk de Vries e.a. werpt nieuw licht op dit fenomeen.

Al eerder was bekend dat een kleine groep mensen biomarkers laat zien van de ziekte van Alzheimer, zonder de ziekte te hebben. Dat blijkt na overlijden bij de autopsie, maar wordt tegenwoordig ook aan­getoond met bijvoorbeeld PET-scans. Deze biomarkers zouden gewoonlijk wijzen op de diagnose alz­heimer, maar opvallend genoeg laten deze mensen totaal geen klinische symptomen zien. Dit fenomeen wordt ‘weerbaarheid’ (resilience) genoemd.

Weerbare individuen

Het onderzoek van Luuk de Vries buigt zich over de vraag: hoe komt het toch dat deze mensen geen symptomen van alzheimer ontwikkelen? De Vries verricht promotieonderzoek aan de VU, bij de Verhaagen-onderzoeksgroep van het Nederlands Herseninstituut. Het onderzoek is gefinancierd door de Hersenstichting en gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Acta Neuropatho­logica Communications.

De onderzoekers konden gebruikmaken van de Nederlandse Hersenbank, die is gehuisvest bij het Herseninstituut. Daarin is naast weefsel met bijbehorende neuropathologische diagnoses, ook de medische geschiedenis en het gedetailleerde ziektebeloop met de symptomen van de donoren vastgelegd. Op die manier konden ze de weerbare individuen vinden. De Vries en zijn collega’s vonden in de grote collectie van breinen in de hersenbank slechts elf weerbare donoren, minder dan ze hadden verwacht.

‘Dit kan een nieuw aanknopingspunt zijn voor een effectievere medicatie tegen alzheimer’

Het onderzoek is interessant tegen de achtergrond van wereldwijde ontwikkelingen bij het zoeken naar behandeling van de ziekte van Alzheimer. Er zijn weliswaar recent amyloïdreducerende medicijnen op de markt gekomen. Maar deze hebben nog niet de gewenste effecten, zegt De Vries in een toelichting. ‘Als je kunt achterhalen waarom deze individuen geen klinische symptomen ontwikkelen en cognitief intact blijven, zou dit een nieuw aanknopingspunt kunnen zijn voor een effectievere medicatie tegen alzheimer.’

Frontale cortex

Om inzicht te krijgen in de moleculaire veranderingen die ten grondslag liggen aan deze weerbaarheid, keken de onderzoekers naar de veranderingen in genexpressie in een bepaald deel van de hersenen: de frontale cortex. Uit de Hersenbank werden drie groepen geselecteerd: mensen die bewezen de ziekte van Alzheimer hadden (12), een groep met ‘weerbare’ hersenen (11) en een controlegroep (12). In totaal waren 35 individuen betrokken, allen 80+ bij overlijden.

Ze zagen een aantal processen die anders verliepen in de weerbare groep dan bij de andere groepen. Zo leken de astrocyten meer van het antioxidant metallothioneïne te produceren. Astrocyten hebben een beschermende rol voor het brein. Ze vragen vaak de ‘hulp’ van microglia, maar doordat deze vrij agressief kunnen zijn, maken deze de ontstekingen soms juist erger.

De Vries noemt dat een belangrijke vinding. ‘Het idee daarachter is – wat we dan van ander onderzoek weten – dat een hoger eiwitlevel van metallothioneïne mogelijk voorkómt dat je meer tau-eiwit krijgt.’ En tau behoort samen met amyloïdophopingen tot de voornaamste pathologische kenmerken van de ziekte van Alzheimer.

Energieproductie

‘Daarnaast zagen we dat de zogenaamde ‘unfolded protein response’ – dit is een reactie in hersencellen waardoor een ‘verkeerd gevouwen’ toxisch eiwit automatisch wordt verwijderd – is aangedaan bij alzheimerpatiënten, maar relatief normaal was bij weerbare individuen.

Verder vonden we meer mitochondria in de hersencellen van deze individuen, wat voor een betere energieproductie zorgt. Dit alles zouden mogelijke mechanismen zijn waardoor de weerbare groep hun cognitie kan behouden.’

Stimuleren

Hoe de eerdergenoemde ‘weerbaarheid’ er precies uitziet, is nog grotendeels onbegrepen. Ook is niet duidelijk hoe en of je die kunt stimuleren, al blijkt uit eerder onderzoek dat patiënten die op een bepaalde, gezonde manier leven de symptomen van alzheimer kunnen uitstellen – dankzij sporten, sociale contacten en cognitief actief blijven.

De gegevens duiden, ten slotte, op mogelijke sekseafhankelijke weerbare mechanismen. Dat is interessant aangezien vrouwen tweemaal vaker worden gediagnosticeerd met de ziekte. ‘Wij hadden niet van tevoren verwacht dat er daadwerkelijk een verschil in weerbaarheid zou kunnen zitten tussen man en vrouw, toch bleek dat zo. Niettemin is de groep eigenlijk te klein om daar echt veel over te kunnen zeggen.’

Nader onderzoek binnen dezelfde studie zal zich richten op de rol van onder meer lipiden en eiwitten. De Vries hoopt later dit jaar op het onderzoek te promoveren in de neurowetenschappen.

doi.org/10.1186/s40478-024-01760-9

Lees ook:
Wetenschap dementie Alzheimer
  • Marieke van Twillert

    Marieke van Twillert is sinds eind 2015 journalist bij Medisch Contact. Arbeidsmarkt en internationale gezondheidszorg hebben haar speciale aandacht, maar ze volgt ook het levenseindedebat, medische technologie en internationale gezondheid. Marieke is een van de presentatoren van MC de Podcast en schrijft geregeld een bijdrage voor de rubriek Media en Cultuur.  

Op dit artikel reageren inloggen
Reacties
  • A.A. Keizer

    arts, Landsmeer

    Heerlijk zinloos onderzoek. Als hier iets uit komt dat leidt tot genezing van Alzheimer dan ben ik bereid om achteruit naar Rome te fietsen en daar te bekennen dat ik een dochter van de Paus ben.

  • P.J.M. van Loon

    Orthopeed/ houdingsdeskundige, Oosterbeek

    Lijkt het niet bevreemdend, dat we bij aandoeningen als deze alleen naar aanwezige symptomen of aanwezige markers of andere biochemische determinanten kijken? En niet naar de leefstijl? Als een aandoening toch steeds vaker voorkomt en ook nog eens st...eeds vroeger, waarvan we eerst aannamen , dat degeneratie en de hoge leeftijd (neurodegeneratie) de verklaring was, dan moeten belangrijke wijzigingen in de leefstijl daar een heel belangrijke rol in spelen. We denken het eerst aan biochemische stoffen als verklaring, maar waarom niet meer aan de biomechanische factoren? Zou die vroege degeneratie van zenuwverbindingen, want daar gaat het toch over, niet meestal gelijk oplopen met die andere weefsels, die steeds vroeger degenereren zoals bot (osteoporose), kraakbeen (artrose), pezen (blessures) of onze tussenwervelschijven (hernia's) en heel veel meer zorgkosten zijn gaan genereren? De veel te vroeg ingezette en zeer geïntensiveerde zittende leefstijl en de overload aan technologie , waardoor we nauwelijks voldoende bewegen om onderhoud te plegen aan die orgaansystemen, die dat echt nodig hebben, en de hersenen horen daar vast en zeker bij, kunnen de meeste orgaansystemen zich niet eens normaal . laat staan optimaal, ontwikkelen. Bij het Generation-R onderzoek blijkt dat bij 550 9-jarige (!) kinderen onder de MRI er o.a in 73% al een ingezakte tussenwervelschijf gevonden werd. Quo vadis? Misschien moeten we al op heel vroege leeftijd eens naar die "resilience" markers kijken bij kinderen in de groei. Ben bang dat de arts dr. Maria Montessori, toch de kinderhersenspecialist avant la lettre, gelijk gaat krijgen: geen optimale fysieke ontwikkeling door vrij bewegen en vrij spel, dan ook geen goede ontwikkeling van duurzaam gezonde hersenwerking. Maar je moet wel voldoende onderhoud blijven plegen in (goed) bewegen, dan spoelt dat amyloid misschien wel weg.

 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.