Dagelijks opinie, nieuws en achtergronden

Inloggen
Laatste nieuws
Achter het nieuws

Covidvaccinatieplicht in zorg: morele noodzaak of grens voorbij?

Dit vinden artsen van een verplichte covidvaccinatie voor zorgmedewerkers

18 reacties
getty images
getty images

De meeste artsen staan positief tegenover een verplichte coronavaccinatie voor zorgmedewerkers. Dat beeld komt naar voren uit een poll van Medisch Contact. De KNMG is juist tegen een vaccinatieplicht voor artsen.

Gestaag groeit het rijtje Europese landen dat een coronavaccinatie verplicht voor zorgpersoneel. Italië koos er al in maart voor. In Engeland deelde het kabinet in juni mee dat zo’n plicht per oktober geldt voor verpleeghuispersoneel, en dat wordt overwogen dit uit te breiden naar alle NHS-zorgmedewerkers.

Griekenland en Frankrijk volgden in juli met een zelfde boodschap. In Frankrijk geldt per medio september een vaccinatieplicht voor personeel in ziekenhuizen, verpleeghuizen en thuiszorg. In Griekenland geldt voor personeel in woonzorgcentra een deadline van medio augustus, voor overige mensen in de gezondheidszorg per september. In België hebben ziekenhuis- en woonzorgorganisaties de regering inmiddels zelf gevraagd om een dergelijke plicht – die er nog niet is. En volgens medisch tijdschrift The BMJ wordt een dergelijke plicht ook in Servië overwogen.

Afspraak met onszelf

In Nederland hebben de Tweede Kamer, de Eerste Kamer en het kabinet zich, net als in Duitsland, uitgesproken tegen een (algehele) vaccinatieplicht. ‘Dat moeten we, denk ik, met elkaar willen volhouden’, zei VWS-minister Hugo de Jonge begin juli nog in een ingelast coronadebat. Hij benadrukte dat ‘de afspraak dat we niet zijn voor een vaccinatieplicht’ ook als kabinet ‘met onszelf is gemaakt’.

Maar in het voortschrijdende coronadebat is over niets honderd procent zekerheid, zie het vraagstuk over het wel of niet vaccineren van kinderen. En wat over de grenzen speelt, weegt mee in het politieke en maatschappelijke debat. Artikel 11 van de Nederlandse Grondwet legt de onaantastbaarheid van het lichaam vast, maar de overheid mag bijvoorbeeld in het belang van de volksgezondheid een grondrecht inperken. Dat kan alleen met nieuwe wetgeving, waar eerst de Tweede en Eerste Kamer hun zegje over moeten kunnen doen.

Dwang of drang

Normaal kost een wetgevingstraject al snel enkele jaren, maar in coronatijd bleek dat sneller te kunnen gezien de Tijdelijke wet maatregelen covid-19. Volgens de Gezondheidsraad is zo’n wettelijke vaccinatieplicht de sterkste vorm van drang die de overheid aan burgers kan opleggen. Drang volgt in zwaarte na dwang, waarbij iemand fysiek wordt gedwongen een vaccin te ontvangen, zo schetste de raad begin dit jaar een advies over vormen van vaccinatiedrang.

Medisch Contact vroeg artsen en geneeskundestudenten via een poll hoe zij staan tegenover een verplichte covidvaccinatie voor zorgmedewerkers. Daar reageerden 714 artsen en studenten op. De polldeelnemers bleken representatief verdeeld te zijn over eerste en tweede lijn en sociale geneeskunde. Van de deelnemers is meer dan de helft (57%) vóór een dergelijke plicht. Verder is 36 procent tegen en 7 procent twijfelt. Opvallend is het verschil als de reacties worden uitgesplitst naar arts of student. Van de relatief kleine groep studenten die op de poll reageerden (87), is juist een iets groter deel tegen een vaccinatieplicht (49%) dan vóór (44%).

De enige weg

‘Het is net zoiets als wassen voor een ok’, vindt een verzekeringsarts die voorstander is. Een chirurg noemt vaccinatieplicht kort en bondig ‘logisch’. ‘Practice what you preach’, gebiedt een internist. ‘De enige weg uit de pandemie is vaccinatie voor iedereen en in ieder geval voor medewerkers in de zorg’, vindt een huisarts. Zorgverleners zijn ‘een rolmodel’, constateer een SEH-arts die het ‘hoogste tijd’ vindt dat ‘ratio, evidence en belang van groepsimmuniteit worden gekozen boven individueel belang’.

Verder wordt gewezen op de verantwoordelijkheid richting kwetsbare patiënten, collega’s, naasten en de samenleving als geheel. ‘Werken in de zorg doe je om mensen beter te maken en ze niet aan extra gevaren bloot te stellen’, motiveert een arts. Een huisarts ziet het als morele plicht. ‘Je MOET jezelf, je patiënten, je familie en kennissen zo goed mogelijk beschermen, je werkt immers in een omgeving waar je grote kans loopt besmet te raken.’ Een specialist ouderengeneeskunde vindt dat zorgmedewerkers die geen vaccin willen een ander beroep moeten kiezen of ‘op een eilandje moeten gaan wonen als je wilt vasthouden aan je autonomie/fysieke integriteit’.

Niet-schaden-plicht

‘Wie wil er nou kans lopen om een patiënt nog zieker te maken?’, vraagt een kno-arts retorisch. Een arts die zegt dagelijks zorginstellingen te adviseren over het controleren van uitbraken, noemt ongevaccineerde zorgmedewerkers ‘oorzaak nummer 1’. Een student is van mening dat iemand die zich ‘per se niet wil laten vaccineren’ het artsenvak ‘helaas niet kan uitoefenen’ omdat weigeren ‘tegen de niet-schaden-plicht ingaat’. ‘Niemand is verplicht in de zorg te werken’, merkt een arts op, die vindt dat niet-vaccineren ‘leidt tot onnodig ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid’ dat maar op eigen kosten moet worden gedragen.

Daarnaast wordt meerdere keren de parallel met de verplichte hepatitis-B-vaccinatie genoemd. ‘Ik zie geen verschil’, aldus een anesthesioloog. ‘Hepatitis-B-vaccinatie is ook verplicht voor gezondheidsmedewerkers om jezelf en patiënten te beschermen. Dat moet ook voor covid gelden’, merkt een reumatoloog op. ‘Op onze afdeling met immuungecompromitteerde patiënten is al jaren het beleid bij aanstelling dat men jaarlijks een influenzavaccinatie neemt. Wil men dat niet dan wordt men niet aangesteld. De werknemer heeft dus keuze maar dit heeft consequenties. Zo hoort het’, vindt een internist.

Onder voorwaarden

Er zijn ook enkele artsen voorstander onder voorwaarden. ‘Alleen indien kwetsbare patiënten door ongevaccineerde verpleegkundigen onaanvaardbaar gevaar op gezondheidsschade zouden lopen’, aldus een dokter. Een huisarts vindt dat zorgmedewerkers dan wel mogen kiezen wélk coronavaccin ze krijgen. ‘Mits weigeraars een alternatieve werkplek kunnen aanvaarden’, aldus een arts. ‘Tenzij er sprake is van een bewezen allergie tegen hulpstoffen in de vaccinvloeistof bijvoorbeeld’, merkt een radioloog op.

Tegenstanders van een vaccinatieplicht wijzen vooral op het belang van zelfbeschikkingsrecht, onschendbaarheid van het menselijk lichaam, autonomie en keuzevrijheid. ‘Ik beslis wat ik doe met mijn lichaam, niet de overheid’, vat een internist het samen. ‘Lichamelijke integriteit is voor mij heilig en onaantastbaar’, aldus een psychiater. ‘Ook al zou het wel beter zijn voor de algehele zorg en zorgverlening mag je mijn inziens niemand hiertoe dwingen’, aldus een huisarts. ‘Dit is een grens die we niet over moeten willen gaan. Overtuigen is oké; verplichten niet’, meldt een andere dokter.

Serieuze bijwerkingen

Ook de nieuwheid van de vaccins speelt een rol bij sommige tegenstanders. ‘De fase-3-studie loopt nog, de langetermijneffecten zijn niet/nauwelijks bekend. Er zijn voor de korte termijn serieuze bijwerkingen gemeld’, motiveert een huisarts. ‘Het is een nieuwe techniek waarvan we de langetermijneffecten nog niet weten’, aldus een student.

Een psychiater vindt het niet terecht iets te verplichten voor zorgmedewerkers die zich inzetten voor mensen voor wie die plicht niet geldt. Een vakgenoot wijst erop dat de vaccinatieplicht niet voldoet aan de eisen voor gedwongen zorg. Een reumatoloog vreest dat ‘verplicht stellen nog meer weerstand zal oproepen in de huidige gepolariseerde situatie’. ‘Beter is om het gesprek aan te gaan’ met zorgverleners die geen vaccin willen, meent deze dokter. Een arts M+G vindt ‘iedereen klakkeloos vaccineren zonde van het geld’. ‘Geef mensen eerst de kans hun immuunglobulinen/serologie te laten bepalen voordat je ook maar aan verplichting dénkt.’ Een huisarts noemt het belang van ‘goede en eerlijke voorlichting is’ en ‘ziet meer in een verplichte e-learning of iets dergelijks’.

Niet wegjagen

Enkelen overwegen te stoppen met werken als het tot een plicht komt, zoals een al gevaccineerde huisarts die principieel ‘heel erg tegen’ is. ‘Is een verplichte vaccinatie nu de beloning voor al dat harde werken van ons zorgpersoneel?’, vraagt een specialist ouderengeneeskunde. ‘Stel dat je zo mensen dwingt om een ander vak te kiezen? Wat win je er dan mee?’, vraagt een huisarts zich af. Ook vrezen sommigen dat een plicht leidt tot meer tekorten aan zorgverleners. ‘Laten we ze niet wegjagen’, aldus een andere huisarts.

Enkele tegenstanders – en twijfelaars – merken wel op dat een consequentie is dat sommige zorgverleners bepaalde werkzaamheden niet meer kunnen uitvoeren, om risico’s voor patiënt of collega te mijden. Een bedrijfsarts merkt nog op covid-19 te hebben gehad en dus ‘heb ik voorlopig geen vaccinatie nodig.’ Een oogarts vindt het ‘een moreel dieptepunt op zich dat deze vraag gesteld wordt in een normaal functionerend rechtstaat waar geratificeerde mensenrechten worden gerespecteerd.’

Kont tegen de krib

‘Ik ben bang dat juist bij een verplichting mensen hun kont tegen de krib gaan gooien’, geeft één van de twijfelende artsen als overweging. Vanuit medisch perspectief ziet een kinderarts-intensivist verplicht vaccineren als ‘part of the job’, maar ‘mijn twijfel is gebaseerd op respect voor andersdenkenden’. Een huisarts vindt het ‘moeilijk om wel heel duidelijk principiële bezwaren van zorgmedewerkers te overrulen’. Maar ‘anderen willen zich niet laten vaccineren voor de zorg, maar wel voor hun vakantie. Die mogen van mij verplicht worden.’ Een twijfelende kinderarts oppert dat ‘werken met een goed masker een alternatief kan zijn’. ‘Voor een twijfelende specialist ouderengeneeskunde ‘hangt het af van de mate van bescherming die vaccinatie van de verzorgden blijft bieden’.

De KNMG is ‘geen voorstander van een vaccinatieplicht voor artsen tegen covid-19’, laat een woordvoerder weten. Volgens hem is dat in lijn met het algemene standpunt van de KNMG tegen vaccinatieplicht. Dat de KNMG dan ook tegen een coronavaccinatieplcht voor artsen is, is ‘enerzijds vanwege de inbreuk die een dergelijke plicht maakt op het grondrecht op lichamelijke integriteit en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer’, aldus de woordvoerder.

Logische consequentie

Naast deze meer absolute motivatie ziet de KNMG ‘geen noodzaak voor een verplichting’. ‘De vaccinatiebereidheid onder artsen is bijzonder hoog’, aldus de woordvoerder. Uit een KNMG-peiling bleek eind vorig jaar dat 89 procent van de artsen zich zeker of waarschijnlijk zou laten vaccineren. ‘En zolang niet vaststaat dat gevaccineerde mensen het virus niet kunnen overdragen, zijn andere voorzorgsmaatregelen sowieso nodig.’ Een blik in de toekomst, waarin die omstandigheden mogelijk anders zijn, werpt de woordvoerder liever niet. Volgens hem is dat deel van de motivatie ‘een logische consequentie van de huidige situatie’.

lees ook
Achter het nieuws vaccinatie covid-19
  • Ilse Kleijne

    Ilse Kleijne-Thoonsen is journalist bij Medisch Contact, met een focus op politiek en financiën.  

Op dit artikel reageren inloggen
Reacties
  • Laurens van der Waaij

    MDL-arts, Groningen

    18-08-2021 10:41

    Verplichte Covidvaccinatie in de zorg, welk probleem wordt hiermee opgelost?

    In MC van 29 juli staat een goed artikel waarin voor en tegenstanders van een voor zorgmedewerkers verplichte Covidvaccinatie aan het woord komen. Hierbij brengen de voor...standers met name morele argumenten naar voren. Ook wordt de parallel met de wél verplichte hepatitis B vaccinatie getrokken. Wat in mijn ogen onvoldoende duidelijk wordt is wat het doel van een verplichte Covidvaccinatie voor alle zorgmedewerkers zou kunnen zijn. In tegenstelling tot hepatitis B vaccinatie kunnen Covid gevaccineerden tóch met Covid besmet raken en een soms hoge viral load met daaruitvolgende besmettelijkheid voor anderen ontwikkelen. Mogelijk speelt de hoogte van de post-vaccinatie antistoftiter een rol, maar dit is nog onduidelijk. Op dit moment is het nog niet mogelijk personen te identificeren die een te verwaarlozen kans op postvaccinatie besmettelijkheid hebben.
    Zolang niet helder uitgelegd kan worden welk probleem met een verplichte Covid vaccinatie opgelost zal worden lijkt mij een discussie over dit onderwerp van beperkte waarde.

    Verplichte Covidvaccinatie in de zorg, welk probleem wordt hiermee opgelost?

    In MC van 29 juli staat een goed artikel waarin voor en tegenstanders van een voor zorgmedewerkers verplichte Covidvaccinatie aan het woord komen. Hierbij brengen de voorstanders met name morele argumenten naar voren. Ook wordt de parallel met de wél verplichte hepatitis B vaccinatie getrokken. Wat in mijn ogen onvoldoende duidelijk wordt is wat het doel van een verplichte Covidvaccinatie voor alle zorgmedewerkers zou kunnen zijn. In tegenstelling tot hepatitis B vaccinatie kunnen Covid gevaccineerden tóch met Covid besmet raken en een soms hoge viral load met daaruitvolgende besmettelijkheid voor anderen ontwikkelen. Mogelijk speelt de hoogte van de post-vaccinatie antistoftiter een rol, maar dit is nog onduidelijk. Op dit moment is het nog niet mogelijk personen te identificeren die een te verwaarlozen kans op postvaccinatie besmettelijkheid hebben.
    Zolang niet helder uitgelegd kan worden welk probleem met een verplichte Covid vaccinatie opgelost zal worden lijkt mij een discussie over dit onderwerp van beperkte waarde.

  • Jennifer Roseval

    arts M+G, Almere

    07-08-2021 12:32

    Kleine correctie op de zin "Daarnaast wordt meerdere keren de parallel met de verplichte hepatitis-B-vaccinatie genoemd." In Nederland geldt er ook voor Hepatitis B geen vaccinatieplicht. Wel is de werkgever verplicht deze aan te bieden. Zie ook het... onlangs verschenen stuk bij KNMG; https://www.knmg.nl/actualiteit-opinie/columns/column/covid-19-vaccinatie-wat-mag-wel-en-wat-mag-niet.htm hierover.

    Kleine correctie op de zin "Daarnaast wordt meerdere keren de parallel met de verplichte hepatitis-B-vaccinatie genoemd." In Nederland geldt er ook voor Hepatitis B geen vaccinatieplicht. Wel is de werkgever verplicht deze aan te bieden. Zie ook het onlangs verschenen stuk bij KNMG; https://www.knmg.nl/actualiteit-opinie/columns/column/covid-19-vaccinatie-wat-mag-wel-en-wat-mag-niet.htm hierover.

  • joris beks

    Huisarts, Nelson Bay, Australia

    02-08-2021 02:42

    @matthijs

    ik vroeg mij af waarom jet to 2x toe vaccinatiepflicht ipv plicht schrijft?

    @matthijs

    ik vroeg mij af waarom jet to 2x toe vaccinatiepflicht ipv plicht schrijft?

  • Henk van der Pol

    psychiater, Heerenveen

    01-08-2021 11:53

    Laatste zin moet natuurlijk zijn: En laat mij van 'paniek zaaien' nu maar geen jij-bak maken...

    Laatste zin moet natuurlijk zijn: En laat mij van 'paniek zaaien' nu maar geen jij-bak maken...

  • Henk van der Pol

    psychiater, Heerenveen

    01-08-2021 11:51

    @Mitra
    Ik heb de indruk dat u mijn reactie niet goed hebt begrepen.
    Ik was verheugd dat u een principieel tegenstander van verplichte vaccinatie bent ondanks uw overtuiging van de noodzaak van vaccineren.
    Op de rest van uw betoog was mijn kritisch...e reactie gericht.
    Mijn vraag (aan u in dit geval) in dezen was slechts tweeledig: waar is uw stelligheid omtrent de noodzaak van massale vaccinatie tegen covid op gebaseerd?; en kunt u enige verdraagzaamheid (respect mag je niet vragen, tolerantie wel) opbrengen ten opzichte van mensen, ook in de zorg, die menen goede redenen te hebben kritisch te zijn op dit beleid? En ze niet te veroordelen tot werk in de kelders van de gezondheidszorg.
    En laat mij van 'paniek zaaien' nu maar jij-bak maken...

    @Mitra
    Ik heb de indruk dat u mijn reactie niet goed hebt begrepen.
    Ik was verheugd dat u een principieel tegenstander van verplichte vaccinatie bent ondanks uw overtuiging van de noodzaak van vaccineren.
    Op de rest van uw betoog was mijn kritische reactie gericht.
    Mijn vraag (aan u in dit geval) in dezen was slechts tweeledig: waar is uw stelligheid omtrent de noodzaak van massale vaccinatie tegen covid op gebaseerd?; en kunt u enige verdraagzaamheid (respect mag je niet vragen, tolerantie wel) opbrengen ten opzichte van mensen, ook in de zorg, die menen goede redenen te hebben kritisch te zijn op dit beleid? En ze niet te veroordelen tot werk in de kelders van de gezondheidszorg.
    En laat mij van 'paniek zaaien' nu maar jij-bak maken...

  • Peter Mitra

    arts en jurist, medisch adviseur, Schaijk

    31-07-2021 23:11

    @VdPol

    Ik krijg de indruk dat u met het cherry picken uit mijn reactie uw kennelijke vaccinatie-kritische standpunt probeert te versterken en in mij medestand probeert te vinden, overigens devoot van enige onderbouwing, juist hetgeen waarvan u mij...n reactie beticht.

    Voor alle duidelijkheid, ik kom absoluut niet op voor antivaxxers, alleen -- als jurist -- voor onze individuele grondrechten.

    Het is verwerpelijk hoe op social media wordt gefulmineerd, zonder enige onderbouwing, op al wat te maken heeft met vaccineren en ad hominems de norm lijken te zijn geworden naar eenieder, die het waagt zich in openbaarheid in te zetten voor het publiekelijk belang. Evenals pogingen van met name het anti-kamp om de samenleving op te splitsen in een 'wij' en 'zij' kamp, met gefingeerde verhalen over vermeende bijwerkingen, aanhalen van niet-wetenschappelijke bronnen en gefingeerde getallen en anderszins paniekerig allerlei onzin verspreiden. Dit soort berichten bereiken ook mensen, die niet belezen genoeg zijn om de wetenschappelijke literatuur te kunnen lezen en begrijpen, laat staan daar toegang toe hebben of kunnen vinden, of bedenken dat ze hun vragen over dit soort onderwerpen het beste aan hun eigen (huis)arts kunnen voorleggen om dan zelf over het eigen lijf te beslissen.

    Als zorgverleners hebben we een plicht niet-medici te voorzien van objectieve en evidence-based informatie, vrij van onze eigen mening, zonder op te dringen en niet paniek te zaaien, zodat mensen zelf en zo goed mogelijk geïnformeerd hun eigen afweging kunnen maken.

    Juist als zorgverlener zou men, ook u, beter moeten weten dan paniek te zaaien. Ik vraag me in dit kader ook af, of de klaagzang zich ook nog gaat uitbreiden tot het nut en de noodzaak van de influenza-vaccinaties voor risicogroepen en polio vaccinaties voor kinderen, om er maar een paar te noemen. Wellicht zijn deze niet trending genoeg om zich druk over te maken. Of bewijzen miljoenen injecties de werking. O wacht, bij COVID toch ook?

    @VdPol

    Ik krijg de indruk dat u met het cherry picken uit mijn reactie uw kennelijke vaccinatie-kritische standpunt probeert te versterken en in mij medestand probeert te vinden, overigens devoot van enige onderbouwing, juist hetgeen waarvan u mijn reactie beticht.

    Voor alle duidelijkheid, ik kom absoluut niet op voor antivaxxers, alleen -- als jurist -- voor onze individuele grondrechten.

    Het is verwerpelijk hoe op social media wordt gefulmineerd, zonder enige onderbouwing, op al wat te maken heeft met vaccineren en ad hominems de norm lijken te zijn geworden naar eenieder, die het waagt zich in openbaarheid in te zetten voor het publiekelijk belang. Evenals pogingen van met name het anti-kamp om de samenleving op te splitsen in een 'wij' en 'zij' kamp, met gefingeerde verhalen over vermeende bijwerkingen, aanhalen van niet-wetenschappelijke bronnen en gefingeerde getallen en anderszins paniekerig allerlei onzin verspreiden. Dit soort berichten bereiken ook mensen, die niet belezen genoeg zijn om de wetenschappelijke literatuur te kunnen lezen en begrijpen, laat staan daar toegang toe hebben of kunnen vinden, of bedenken dat ze hun vragen over dit soort onderwerpen het beste aan hun eigen (huis)arts kunnen voorleggen om dan zelf over het eigen lijf te beslissen.

    Als zorgverleners hebben we een plicht niet-medici te voorzien van objectieve en evidence-based informatie, vrij van onze eigen mening, zonder op te dringen en niet paniek te zaaien, zodat mensen zelf en zo goed mogelijk geïnformeerd hun eigen afweging kunnen maken.

    Juist als zorgverlener zou men, ook u, beter moeten weten dan paniek te zaaien. Ik vraag me in dit kader ook af, of de klaagzang zich ook nog gaat uitbreiden tot het nut en de noodzaak van de influenza-vaccinaties voor risicogroepen en polio vaccinaties voor kinderen, om er maar een paar te noemen. Wellicht zijn deze niet trending genoeg om zich druk over te maken. Of bewijzen miljoenen injecties de werking. O wacht, bij COVID toch ook?

  • Henk van der Pol

    psychiater, Heerenveen

    31-07-2021 17:26

    @ Mitra
    Goed om te horen dat u principieel tegen vaccinatieplicht bent!
    Op de rest van uw betoog valt mijns inziens nog wel wat af te dingen.
    Dat 'het niet van rationele overtuiging getuigt' om je als zorgmedewerker niet te laten vaccineren verdie...nt wat meer toelichting lijkt mij. U poneert dit als een 'no brainer' maar dat is het bepaald niet in mijn ogen. Over nut, noodzaak en veiligheid van de coronavaccins is het laatste woord nog lang niet gesproken en derhalve kan het eerder van wijsheid getuigen om dit vaccin te laten voor wat het is dan van een niet-rationele overtuiging. Hoe komt u tot deze stelligheid? Het wordt ondertussen steeds duidelijker dat vaccinatie geenzins beschermt tegen overdracht van het virus, wel degelijk bijwerkingen heeft en mogelijk zelfs kan bijdragen tot het ontstaan van extra nare varianten in de populatie. Niks is nog zeker en dus reden genoeg voor terughoudendheid. En ook reden tot op zijn minst verdraagzaamheid ten opzichte van hen die zich niet laten vaccineren.
    Het laatste deel van uw betoog is blijkbaar vooral geschreven vanuit het perspectief van de operatiekamer en intensive care afdeling. Maar dat is maar een piepklein stukje van de hele grote wereld.
    En daarin is nooit luid en duidelijk vastgesteld dat het coronavirus zich via oppervlaktes verspreidt en dat al dat dwangmatige ontsmetten ook maar enig nut zou hebben.

    @ Mitra
    Goed om te horen dat u principieel tegen vaccinatieplicht bent!
    Op de rest van uw betoog valt mijns inziens nog wel wat af te dingen.
    Dat 'het niet van rationele overtuiging getuigt' om je als zorgmedewerker niet te laten vaccineren verdient wat meer toelichting lijkt mij. U poneert dit als een 'no brainer' maar dat is het bepaald niet in mijn ogen. Over nut, noodzaak en veiligheid van de coronavaccins is het laatste woord nog lang niet gesproken en derhalve kan het eerder van wijsheid getuigen om dit vaccin te laten voor wat het is dan van een niet-rationele overtuiging. Hoe komt u tot deze stelligheid? Het wordt ondertussen steeds duidelijker dat vaccinatie geenzins beschermt tegen overdracht van het virus, wel degelijk bijwerkingen heeft en mogelijk zelfs kan bijdragen tot het ontstaan van extra nare varianten in de populatie. Niks is nog zeker en dus reden genoeg voor terughoudendheid. En ook reden tot op zijn minst verdraagzaamheid ten opzichte van hen die zich niet laten vaccineren.
    Het laatste deel van uw betoog is blijkbaar vooral geschreven vanuit het perspectief van de operatiekamer en intensive care afdeling. Maar dat is maar een piepklein stukje van de hele grote wereld.
    En daarin is nooit luid en duidelijk vastgesteld dat het coronavirus zich via oppervlaktes verspreidt en dat al dat dwangmatige ontsmetten ook maar enig nut zou hebben.

  • Peter Mitra

    arts en jurist, medisch adviseur, Schaijk

    31-07-2021 14:53

    Als uitgesproken voorstander van vaccineren kun je niet anders, dan het een goed idee vinden als iedereen, die in de zorg werkt en direct patiëntencontact heeft of kan hebben, zich laat vaccineren. Dat zonder medische redenen niet doen, zeker wanneer... de basis ligt in paniekzaaierij van antivaxxers op twitter en andere social media, getuigt niet van rationele overweging.

    Echter, het recht op lichamelijke integriteit en medische zelfbeschikking is tegelijkertijd een van onze grootste verworvenheden. Hier kan niet zomaar overheen worden gewalst met uitspraken als dat weigeraars zich maar op een eilandje moeten vestigen of hun artsentitel moet worden ontnomen. Eerlijk gezegd is best zorgerlijk te noemen, als nota bene medisch specialisten oproepen tot het nemen van een loopje met deze zeer belangrijke rechten van individuen, nog los van dat dit juridisch niet vol te houden is op onder meer arbeidsrechtelijke grond (en ja, ook al wordt zoiets afgesproken/opgedrongen bij aanvang van een arbeidscontract).

    Er zijn tenslotte verder ook alternatieven voor vaccinatie van zorgverleners beschikbaar, te weten A. nul (0) direct patiëntencontact in een 'functie elders' + ook niet werken met collega's die dat wel doen en B. gebruik van de juiste en veilige beschermingsmiddelen en 100% toepassen van handhygiëne zoals het hoort, met ook de mobiele telefoon op geen enkele manier aanraken wanneer de handen niet gedesinfecteerd zijn (we weten inmiddels waarom).

    Maar wacht even, dat moeten we toch al doen te allen tijde, ook ten aanzien van non-COVID patiënten, net als elkaar laagdrempelig moeten kunnen aanspreken op naleving hiervan? Niet alleen wanneer het een voedingsassistent of verpleegkundige betreft, maar ook igv een medisch-specialist, die met zijn blote handen een VRE+ patiënt op IC onderzoekt, vervolgens de handen in de broekzakken van zijn jeans steekt, op geen enkele manier handhygiëne toepast en afwijzend reageert op aanspreken (praktijkvoorbeeld uit eigen waarneming).

    Als uitgesproken voorstander van vaccineren kun je niet anders, dan het een goed idee vinden als iedereen, die in de zorg werkt en direct patiëntencontact heeft of kan hebben, zich laat vaccineren. Dat zonder medische redenen niet doen, zeker wanneer de basis ligt in paniekzaaierij van antivaxxers op twitter en andere social media, getuigt niet van rationele overweging.

    Echter, het recht op lichamelijke integriteit en medische zelfbeschikking is tegelijkertijd een van onze grootste verworvenheden. Hier kan niet zomaar overheen worden gewalst met uitspraken als dat weigeraars zich maar op een eilandje moeten vestigen of hun artsentitel moet worden ontnomen. Eerlijk gezegd is best zorgerlijk te noemen, als nota bene medisch specialisten oproepen tot het nemen van een loopje met deze zeer belangrijke rechten van individuen, nog los van dat dit juridisch niet vol te houden is op onder meer arbeidsrechtelijke grond (en ja, ook al wordt zoiets afgesproken/opgedrongen bij aanvang van een arbeidscontract).

    Er zijn tenslotte verder ook alternatieven voor vaccinatie van zorgverleners beschikbaar, te weten A. nul (0) direct patiëntencontact in een 'functie elders' + ook niet werken met collega's die dat wel doen en B. gebruik van de juiste en veilige beschermingsmiddelen en 100% toepassen van handhygiëne zoals het hoort, met ook de mobiele telefoon op geen enkele manier aanraken wanneer de handen niet gedesinfecteerd zijn (we weten inmiddels waarom).

    Maar wacht even, dat moeten we toch al doen te allen tijde, ook ten aanzien van non-COVID patiënten, net als elkaar laagdrempelig moeten kunnen aanspreken op naleving hiervan? Niet alleen wanneer het een voedingsassistent of verpleegkundige betreft, maar ook igv een medisch-specialist, die met zijn blote handen een VRE+ patiënt op IC onderzoekt, vervolgens de handen in de broekzakken van zijn jeans steekt, op geen enkele manier handhygiëne toepast en afwijzend reageert op aanspreken (praktijkvoorbeeld uit eigen waarneming).

  • Anoniem

    Arts preventief en curatief, Teylingen

    31-07-2021 10:44

    Wellicht kan collega Keppel Hesselink zn eigen advies ter harte nemen? En dan overwegen of medisch ethisch en juridisch gezien het gerechtvaardigd is om een experimentele gentherapie, waarvan de effectiviteit discutabel is, te verplichten voor een vi...rus dat zn A status niet waard en dezelfde cijfers laat zien als Influenza. Daarbij in achtnemend dat het beleid gemaakt wordt aan de hand van weinigzeggende PCR tests ipv IC opnamen en ziekenhuisopnamen door (niet met) bevestigd C-virus door een adequaat sensitieve en specifieke test. Deze hele hetze is gemaakt van crêpepapier, met alle respect voor de minderheid die daadwerkelijk door dit virus getroffen zijn.

    Wellicht kan collega Keppel Hesselink zn eigen advies ter harte nemen? En dan overwegen of medisch ethisch en juridisch gezien het gerechtvaardigd is om een experimentele gentherapie, waarvan de effectiviteit discutabel is, te verplichten voor een virus dat zn A status niet waard en dezelfde cijfers laat zien als Influenza. Daarbij in achtnemend dat het beleid gemaakt wordt aan de hand van weinigzeggende PCR tests ipv IC opnamen en ziekenhuisopnamen door (niet met) bevestigd C-virus door een adequaat sensitieve en specifieke test. Deze hele hetze is gemaakt van crêpepapier, met alle respect voor de minderheid die daadwerkelijk door dit virus getroffen zijn.

  • Maarten Vasbinder

    médico familiar e comunitario (huisarts), Ubon Ratchathani

    31-07-2021 10:26

    @Matthijs,
    Een hoopvolle reactie. Als er veel meer toekomstige collegae zijn met gezond verstand, zoals u, dan zijn we nog niet verloren.

    @Keppel Hesselink.
    Ik ben bang dat u het verkeerde vak hebt gekozen. Gelukkig worden er nog BOA's gevraagd..., zodat u niet werkeloos zult zijn. Als BOA kunt u tevens uw interne drang botvieren op onschuldige burgers, die opkomen voor hun rechten en vrijheid. Gebrek aan kennis is een voorwaarde, iets waar u ruimschoots aan voldoet. Succes met uw nieuwe functie.
    Mochten uw opmerkingen ironisch zijn bedoelt, laat het dan even weten.

    @Matthijs,
    Een hoopvolle reactie. Als er veel meer toekomstige collegae zijn met gezond verstand, zoals u, dan zijn we nog niet verloren.

    @Keppel Hesselink.
    Ik ben bang dat u het verkeerde vak hebt gekozen. Gelukkig worden er nog BOA's gevraagd, zodat u niet werkeloos zult zijn. Als BOA kunt u tevens uw interne drang botvieren op onschuldige burgers, die opkomen voor hun rechten en vrijheid. Gebrek aan kennis is een voorwaarde, iets waar u ruimschoots aan voldoet. Succes met uw nieuwe functie.
    Mochten uw opmerkingen ironisch zijn bedoelt, laat het dan even weten.

  • Matthijs

    co-assistent, Groningen

    30-07-2021 12:38

    @joris beks: waarom vaccinatieplicht?

    Dat is mijn probleem. Ik zou niet een enkele goede reden kunnen verzinnen. Daarom zou ik het graag van de voorstanders van een zulke plicht horen. Ik zelf ben gevaccineerd en niet per se tegen vaccinatie. Echt...er heel erg tegen een plicht (van wie dan ook)! Dat gaat echt te ver en is ook helemaal niet nodig.

    De argumentatie van de voorstanders van een zulke plicht is bijna altijd een morele. En iedereen die het nut van een vaccinatieplicht niet begrijpt is sowieso stom en heeft de verkeerde beroep. Hoewel de argumentatie voor een vaccinatieplicht soms logisch lijkt, zijn de assumpties achter de argumentatie vaak niet wetenschappelijk onderbouwd (voorkomt vaccinatie echt langdurig en robuust infectie en transmissie?). Aan het begin van de pandemie ging het om het voorkomen van ziekte en dood en voorkomen van de overbelasting van het zorgstelsel. Nu gaat het om heel andere dingen (discriminatie gebaseerd op een lichamelijk kenmerk van antistoffen, vaccinatie-dwang, reisbeperkingen). Bijna nooit wordt er over gepraat over hoelang deze maatregelen dan nodig zijn. Deze winter? 1 jaar? 10 jaar? Voor altijd? Alles zogenaamd ter bescherming van de bevolking en zonder alternatieve. Kritische stemmen zijn niet gewenst. De wetenschappelijke discussie is dood. Mensen zijn bang hun mening te zeggen, omdat ze anders meteen "complot denkers" worden genoemd. Triest.

    Ik was voor (vele van) de maatregelen aan het begin van de pandemie, omdat we weinig wisten over SARS-CoV-2. Echter was er later in de pandemie nauwelijks kritische zelfreflectie van politici, media, en voor mij heel triest, de artsen. Inmiddels heb ik meer dan sterke twijfels over de (toekomstige) maatregelen en de doelen achter deze.

    @joris beks: waarom vaccinatieplicht?

    Dat is mijn probleem. Ik zou niet een enkele goede reden kunnen verzinnen. Daarom zou ik het graag van de voorstanders van een zulke plicht horen. Ik zelf ben gevaccineerd en niet per se tegen vaccinatie. Echter heel erg tegen een plicht (van wie dan ook)! Dat gaat echt te ver en is ook helemaal niet nodig.

    De argumentatie van de voorstanders van een zulke plicht is bijna altijd een morele. En iedereen die het nut van een vaccinatieplicht niet begrijpt is sowieso stom en heeft de verkeerde beroep. Hoewel de argumentatie voor een vaccinatieplicht soms logisch lijkt, zijn de assumpties achter de argumentatie vaak niet wetenschappelijk onderbouwd (voorkomt vaccinatie echt langdurig en robuust infectie en transmissie?). Aan het begin van de pandemie ging het om het voorkomen van ziekte en dood en voorkomen van de overbelasting van het zorgstelsel. Nu gaat het om heel andere dingen (discriminatie gebaseerd op een lichamelijk kenmerk van antistoffen, vaccinatie-dwang, reisbeperkingen). Bijna nooit wordt er over gepraat over hoelang deze maatregelen dan nodig zijn. Deze winter? 1 jaar? 10 jaar? Voor altijd? Alles zogenaamd ter bescherming van de bevolking en zonder alternatieve. Kritische stemmen zijn niet gewenst. De wetenschappelijke discussie is dood. Mensen zijn bang hun mening te zeggen, omdat ze anders meteen "complot denkers" worden genoemd. Triest.

    Ik was voor (vele van) de maatregelen aan het begin van de pandemie, omdat we weinig wisten over SARS-CoV-2. Echter was er later in de pandemie nauwelijks kritische zelfreflectie van politici, media, en voor mij heel triest, de artsen. Inmiddels heb ik meer dan sterke twijfels over de (toekomstige) maatregelen en de doelen achter deze.

  • Thirza

    Adviserend arts, Velp

    28-07-2021 21:35

    Ik heb me laten vaccinren maar ik begrijp het heel goed als mensen, inclusief artsen, verpleegkundigen en andere zorgmedewerkers dit niet willen of niet nodig vinden. Ik ben tegen een vaccinatieplicht

    Ik heb me laten vaccinren maar ik begrijp het heel goed als mensen, inclusief artsen, verpleegkundigen en andere zorgmedewerkers dit niet willen of niet nodig vinden. Ik ben tegen een vaccinatieplicht

  • A. van Berkel

    huisarts, Gorinchem

    28-07-2021 13:14

    Ik mag toch hopen dat mocht het zover komen dat ongevaccineerde collega's hun artsenbul in moeten leveren zoals sommige collega's menen, dat dat gestoeld zal zijn op goed evidence based onderzoek en niet op emoties of wensgedachten over het de werkin...g van de bestaande vaccins...

    en kijk ernaar uit zulk onderzoek te lezen

    Ik mag toch hopen dat mocht het zover komen dat ongevaccineerde collega's hun artsenbul in moeten leveren zoals sommige collega's menen, dat dat gestoeld zal zijn op goed evidence based onderzoek en niet op emoties of wensgedachten over het de werking van de bestaande vaccins...

    en kijk ernaar uit zulk onderzoek te lezen

  • Henk van der Pol

    psychiater, Heerenveen

    28-07-2021 10:57

    Het hellend vlak wordt steeds steiler. Lockdowns, avondklokken, mondkapjesplicht, samenscholingsverboden, een verbod om de medemens een hand te geven en hem binnen een straal van anderhalve meter te benaderen, in- en uitreisbeperkingen, testdwang en ...meer: het is het afgelopen anderhalf jaar allemaal over ons uitgestort zonder dat het tot noemenswaardig protest heeft geleid. En nu wordt zelfs een vaccinatieplicht als onderwerp van gesprek salonfähig gemaakt!
    Verbazingwekkend hoe makkelijk zoveel mensen meegaan in het verhaal dat alleen vaccinatie de uitweg uit de crisis is. Waar is die allereerste en in mijn ogen realistische reactie gebleven op covid: beschermen van de kwetsbaren en het virus laten rondgaan bij de rest? Dan hadden we wellicht onderhand een mooie, sterke natuurlijke immuniteit opgebouwd in plaats van de huidige oeverloos langgerekte aanpak van testen, prikken, lockdowns waarbij vooral gestuurd wordt op testen in plaats van op (echte) ziekte.
    Hoe sterk is de evidentie dat het gaat helpen om covid kwijt te raken door iedereen te laten vaccineren met een nieuw en (ja, je kunt het echt niet anders formuleren) experimenteel vaccin midden in de 'pandemie'? En hoe terecht is het dan om verplichte vaccinatie zelfs maar te overwegen voor een ieder die daar een andere visie op heeft? Tegenstemmen worden niet geduld, zo lijkt het.
    Hoe kan het dat zoveel mensen zich zo gek (of bang) hebben laten maken dat ze elk gevoel voor proportionaliteit zijn kwijtgeraakt en nu zelfs beroepsverboden willen instellen voor andersdenkenden?

    Het hellend vlak wordt steeds steiler. Lockdowns, avondklokken, mondkapjesplicht, samenscholingsverboden, een verbod om de medemens een hand te geven en hem binnen een straal van anderhalve meter te benaderen, in- en uitreisbeperkingen, testdwang en meer: het is het afgelopen anderhalf jaar allemaal over ons uitgestort zonder dat het tot noemenswaardig protest heeft geleid. En nu wordt zelfs een vaccinatieplicht als onderwerp van gesprek salonfähig gemaakt!
    Verbazingwekkend hoe makkelijk zoveel mensen meegaan in het verhaal dat alleen vaccinatie de uitweg uit de crisis is. Waar is die allereerste en in mijn ogen realistische reactie gebleven op covid: beschermen van de kwetsbaren en het virus laten rondgaan bij de rest? Dan hadden we wellicht onderhand een mooie, sterke natuurlijke immuniteit opgebouwd in plaats van de huidige oeverloos langgerekte aanpak van testen, prikken, lockdowns waarbij vooral gestuurd wordt op testen in plaats van op (echte) ziekte.
    Hoe sterk is de evidentie dat het gaat helpen om covid kwijt te raken door iedereen te laten vaccineren met een nieuw en (ja, je kunt het echt niet anders formuleren) experimenteel vaccin midden in de 'pandemie'? En hoe terecht is het dan om verplichte vaccinatie zelfs maar te overwegen voor een ieder die daar een andere visie op heeft? Tegenstemmen worden niet geduld, zo lijkt het.
    Hoe kan het dat zoveel mensen zich zo gek (of bang) hebben laten maken dat ze elk gevoel voor proportionaliteit zijn kwijtgeraakt en nu zelfs beroepsverboden willen instellen voor andersdenkenden?

  • joris beks

    Huisarts, Nelson Bay, Australia

    28-07-2021 07:14

    @matthijs,
    vaccinatiepflicht?
    waarom?

    @matthijs,
    vaccinatiepflicht?
    waarom?

  • Jan keppel hesselink

    pijnarts, Bosch en Duin

    27-07-2021 23:10

    Laten we even helder zijn, het is totaal asociaal om je niet te vaccineren. Een vaccinatie plicht is beter dan dat halfzachte gedoogbeleid van iedereen mag het zelf weten en beslissen. Niet je laten vaccineren betekent immers dat je een experimenteel... retort wordt en bent voor nieuwe virus mutaties. Nee, daar zitten we echt op te wachten. Vandaar dat vaccinatie moet. Of je nu wilt of niet. En artsen die tegen de Covid vaccinatie zijn....daar zijn er helaas best veel van....zouden hun tentamens infectiologie, virologie en immunologie over moeten doen. Kunnen ze daarna meteen allemaal de bul inleveren....

    Laten we even helder zijn, het is totaal asociaal om je niet te vaccineren. Een vaccinatie plicht is beter dan dat halfzachte gedoogbeleid van iedereen mag het zelf weten en beslissen. Niet je laten vaccineren betekent immers dat je een experimenteel retort wordt en bent voor nieuwe virus mutaties. Nee, daar zitten we echt op te wachten. Vandaar dat vaccinatie moet. Of je nu wilt of niet. En artsen die tegen de Covid vaccinatie zijn....daar zijn er helaas best veel van....zouden hun tentamens infectiologie, virologie en immunologie over moeten doen. Kunnen ze daarna meteen allemaal de bul inleveren....

  • Matthijs

    co-assistent, Groningen

    27-07-2021 22:22

    Jarenlang is in de medische wereld over de noodzaak van 'evidence-based medicine' (EBM) te lezen, maar sinds het begin van de coronapandemie is dat blijkbaar alles niet meer belangrijk. De voorstanders van de vaccinatiepflicht "ter bescherming van kw...etsbaren patiënten" zouden toch tenminste volgende vragen kunnen beantwoorden:
    (1) "Hoe succesvol zijn de vaccins om anderen te beschermen en hoe lang houdt dit effect aan?",
    (2) "Hoe wordt het beloop van de pandemie beïnvloed met en zonder een zulke plicht?"

    De COVID-19 vaccins, zoals vele andere vaccins, zijn in eerste instantie geschikt om ernstige ziekte te voorkomen, t.w.z. voor jezelf. Dat was het doel aan het begin van de vaccinatie. Nu wordt geëist dat zorgmedewerkers steriele immuniteit moeten hebben. Dat is een heel ander doel. Terwijl na een doorgemaakte infectie of na vaccinatie waarschijnlijk langdurige bescherming voor ernstige ziekte door SARS-CoV-2 bestaat, is op dit moment niet te verwachten dat ook langdurige steriele immuniteit bestaat (zeker als er nog nieuwe 'immune-escape varianten' komen). D.w.z. een vaccinatiepflicht met het doel "bescherming van kwetsbaren patiënten" zou mogelijk tot een jaarlijkse vaccinatie leiden. Dat is zeker fanatisch voor sommige farmabedrijven, maar is het ook zinvol? Zouden we niet beter mensen met hoog risico op ernstige ziekte (d.w.z. oude mensen en mensen met bepaalde ziektes) van het nut van vaccinatie *overtuigen*?

    Het merendeel van de zorgmedewerkers is al gevaccineerd of heeft COVID doorgemaakt. Het effect van een vaccinatiepflicht lijkt mee sowieso heel erg beperkt. Dus, weer symboolpolitiek?

    In iedere geval lijkt het me zinvol zulke vragen wetenschappelijk te beantwoorden voordat een vaccinatiepflicht wordt overwogen.

    Jarenlang is in de medische wereld over de noodzaak van 'evidence-based medicine' (EBM) te lezen, maar sinds het begin van de coronapandemie is dat blijkbaar alles niet meer belangrijk. De voorstanders van de vaccinatiepflicht "ter bescherming van kwetsbaren patiënten" zouden toch tenminste volgende vragen kunnen beantwoorden:
    (1) "Hoe succesvol zijn de vaccins om anderen te beschermen en hoe lang houdt dit effect aan?",
    (2) "Hoe wordt het beloop van de pandemie beïnvloed met en zonder een zulke plicht?"

    De COVID-19 vaccins, zoals vele andere vaccins, zijn in eerste instantie geschikt om ernstige ziekte te voorkomen, t.w.z. voor jezelf. Dat was het doel aan het begin van de vaccinatie. Nu wordt geëist dat zorgmedewerkers steriele immuniteit moeten hebben. Dat is een heel ander doel. Terwijl na een doorgemaakte infectie of na vaccinatie waarschijnlijk langdurige bescherming voor ernstige ziekte door SARS-CoV-2 bestaat, is op dit moment niet te verwachten dat ook langdurige steriele immuniteit bestaat (zeker als er nog nieuwe 'immune-escape varianten' komen). D.w.z. een vaccinatiepflicht met het doel "bescherming van kwetsbaren patiënten" zou mogelijk tot een jaarlijkse vaccinatie leiden. Dat is zeker fanatisch voor sommige farmabedrijven, maar is het ook zinvol? Zouden we niet beter mensen met hoog risico op ernstige ziekte (d.w.z. oude mensen en mensen met bepaalde ziektes) van het nut van vaccinatie *overtuigen*?

    Het merendeel van de zorgmedewerkers is al gevaccineerd of heeft COVID doorgemaakt. Het effect van een vaccinatiepflicht lijkt mee sowieso heel erg beperkt. Dus, weer symboolpolitiek?

    In iedere geval lijkt het me zinvol zulke vragen wetenschappelijk te beantwoorden voordat een vaccinatiepflicht wordt overwogen.

  • Natasja van de Weg

    psychiater, Arnhem

    27-07-2021 21:06

    Er wordt veel discussie gevoerd over de vraag of een covidvaccinatie verplicht gesteld moet worden voor artsen of zorgmedewerkers. Nog los van de vraag of een verplichting werkt (roept het niet juist meer weerstand op) en de ethische dilemma's begrij...p ik de vraag niet helemaal. Een covidvaccinatie nemen we toch vooral om onszelf te beschermen, niet zozeer tegen besmetting, maar vooral tegen ernstig ziek worden, (IC) opname of overlijden? Vooralsnog is niet aangetoond dat vaccinatie voorkomt dat je het virus over kan dragen. Bovendien kunnen onze patiënten zichzelf beschermen tegen ernstige complicaties van besmetting met Covid 19 besmetting door zichzelf te laten vaccineren. Dat zijn belangrijke verschillen met een hepatitis B vaccinatie, waar de patiënt zich niet zelf kan beschermen tegen besmetting, en vaccinatie wel besmetting voorkomt.

    Er wordt veel discussie gevoerd over de vraag of een covidvaccinatie verplicht gesteld moet worden voor artsen of zorgmedewerkers. Nog los van de vraag of een verplichting werkt (roept het niet juist meer weerstand op) en de ethische dilemma's begrijp ik de vraag niet helemaal. Een covidvaccinatie nemen we toch vooral om onszelf te beschermen, niet zozeer tegen besmetting, maar vooral tegen ernstig ziek worden, (IC) opname of overlijden? Vooralsnog is niet aangetoond dat vaccinatie voorkomt dat je het virus over kan dragen. Bovendien kunnen onze patiënten zichzelf beschermen tegen ernstige complicaties van besmetting met Covid 19 besmetting door zichzelf te laten vaccineren. Dat zijn belangrijke verschillen met een hepatitis B vaccinatie, waar de patiënt zich niet zelf kan beschermen tegen besmetting, en vaccinatie wel besmetting voorkomt.

 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.