Alles voor jou als geneeskundestudent

Inloggen
Nieuws
film

‘Film brengt de belevingswereld van patiënten dichterbij’

Plaats een reactie

Oud-staatssecretaris van VWS en specialist ouderen­geneeskunde Marlies Veldhuijzen van Zanten kijkt het liefst naar films die gebaseerd zijn op een ware geschiedenis. ‘Het is een manier om je ontvankelijk te maken voor wat andere mensen overkomt.’  Henk Maassen

Medisch Contact en Arts in spe wilden het wel eens weten: welke films zou elke arts of elke arts in spe gezien moeten hebben? Een deskundige jury boog zich over de vraag en bracht een lijst van zo’n 140 kandidaat-titels terug tot een handzaam overzicht van 25 films. Criteria: de films moesten inhoudelijk sterk zijn, een groot thema tot uitdrukking brengen en maatschappelijke impact hebben gehad. Al die films zijn te zien tijdens het internationale filmfestival Film by the Sea (zie kader).
Voorzitter van de jury is oud-staatssecretaris van VWS en specialist ouderengeneeskunde Marlies Veldhuijzen van Zanten. Zij vertelt over haar favoriete titels.

Wat vond u van het plan zo’n lijst te maken?
‘Een heel goed idee. Er bestaan verschillende manieren om je ontvankelijk te maken voor wat andere mensen overkomt. Eén daarvan is rustig gaan zitten in een donkere ruimte en je open te stellen voor het verhaal van iemand anders. Een film is in zijn compactheid intensiever dan het lezen van een boek. Documentaire of speelfilm – dat maakt mij niet uit. Ik kijk het liefst naar films die gebaseerd zijn op een ware geschiedenis. Ze mogen er van alles aan veranderen en wat we te zien krijgen hoeft ook helemaal niet representatief te zijn voor alle patiënten of zelfs maar voor de meerderheid, als de bouwstenen maar geworteld zijn in de werkelijkheid. Ik houd daarom helemaal niet van sciencefiction.’

In welke film is dat goed geslaagd?
‘Zonder twijfel Awakenings – al jarenlang een persoonlijke favoriet die helaas de top 25 niet heeft gehaald. Over patiënten met een ziekte die doet denken aan de ziekte van Parkinson. Met die ziekte heb ik als arts en privé veel te maken gehad. De belevingswereld van de patiënten wordt in die film van heel dichtbij in beeld gebracht. De uitstraling van de mensen met deze ziekte is introvert: er gebeurt iets met hun mimiek, hun denken en communicatie dat empathie met hen in de weg staat. In het algemeen zie ik het als de opdracht van dokters door zulke effecten van ziekte heen te kijken, effecten die bijna altijd ontluistering betekenen, en te zoeken naar de persoonlijkheid van iemand, waardoor je uiteindelijk toch op gelijkwaardig niveau met elkaar kunt communiceren. Zeker in de langdurige of terminale zorg is dat, weet ik uit eigen ervaring, heel belangrijk. Dat vraagt wel om oefening in het innemen van iemand anders’ perspectief. Wat doen frustratie en verdriet met je? Een collega heeft wel eens tegen mij gezegd dat het niet goed is dat ik mij het lot van patiënten zo aantrek. Want dan ben je geen goeie dokter. Ik ben het daar niet mee eens. Je moet steeds een afweging maken tussen toegankelijk zijn en mee willen voelen, en weer afstand nemen en klaar zijn voor de volgende patiënt. Dat is de les van Awakenings en dat is voor mij de essentie van dokter-zijn.’

Boven aan de lijst prijkt Mar adentro.
‘Ja, daar kan ik me zeer in vinden. Mijn eigen loopbaan heeft zich precies afgespeeld in de periode dat hier een unieke brede maatschappelijke discussie is gevoerd over levensbeëindiging die ik daardoor intensief heb meegemaakt. Ik waardeer de wijze waarop we als samenleving dat proces hebben doorlopen zeer, en het moest dus een van de onderwerpen zijn in onze filmlijst. De setting – het is een Spaanse film – laat impliciet de waarde zien van wat we in Nederland hebben bereikt met wetgeving die je wereldwijd gerust toonaangevend mag noemen.
De film is het verhaal van een tetraplege man die ondanks het ontluisterende van zijn afhankelijkheid en zijn fysieke verval een sterke persoonlijkheid is gebleven. Je krijgt een tweelagig beeld van de hoofdpersoon: zijn vitaliteit en schoonheid van voor het ongeluk blijven doorschemeren vanachter de façade van de verlamde versie, die niet meer zo sterk of mooi is.
De gedachtewisselingen die het gevolg zijn van zijn besluit niet verder te willen leven, bestrijken een goed deel van de emotionele, relationele en morele invalshoeken en dilemma’s die spelen op het terrein van vrijwillige levensbeëindiging. De kracht die de verlamde man moet opbrengen om zijn eigenwaarde te bewaren en om zijn positie binnen relaties gelijkwaardig te houden, dwingt respect af. Zijn aandacht voor zijn familieleden en andere bezoekers blijft autonoom en geeft hun ook de ruimte voor reacties en emoties. De wijze waarop hij bijna meditatief ontsnapt aan zijn bewegingloosheid is bovendien echt prachtig in beeld gebracht.’

Zijn er ziektebeelden die niet goed in beeld zijn gebracht?
‘Ja, dementie. Vaak roepen films door de simplificatie wrevel bij mij op. Alsof het alleen maar gaat om dingen niet meer kunnen onthouden. Alsof het maar een paar jaar duurt. Die gruwelijkheid en angst voor het verlies van jezelf, de mantelzorgers die steeds maar op hun tenen moeten lopen. Het verlies van persoonlijkheid en zekerheden moet wel heel goed in beeld gebracht worden om dementie recht te doen. Toch moet het kunnen, maar misschien heb je niet genoeg aan één film en zouden meerdere films meerdere aspecten moeten belichten.
Misschien vond ik Iris (niet op de lijst, red.) over de dementerende schrijfster Iris Murdoch nog het beste. Vooral de korte scène waarin ze tegen haar man zegt dat ze niet meer kan schrijven. Van het ene op het andere moment verliest ze haar zelfvertrouwen en een deel van haar eigenheid. Je voelt als kijker dat het voor meer staat, en dat het niet zomaar is op te lossen met een geheugensteuntje of een troostend woord. De bodem is uit haar bestaan gevallen.’

Veel films die uiteindelijk de top 25 hebben gehaald had u al eens gezien, maar sommige niet. Welke van die ‘nieuwe’ films raakten u het meest?
‘In de eerste plaats Wit, die zou ik zeker hebben gebruikt als ik nog les had gegeven. Hij houdt de medicus en de verpleegkundige op een milde manier een spiegel voor en betrekt nadrukkelijk de toeschouwer in het verhaal. Je ziet een doodzieke, intelligente, goedgebekte maar eenzame vrouw die in het medisch traject terechtkomt, en zich zo nu en dan rechtstreeks tot de kijker richt. Ze ondergaat haar lot heel dapper en laat heel veel over haar kant gaan. Gaandeweg wordt ze meer en meer als een lastig object behandeld. De afstand tussen haar en de arts wordt steeds groter. Ze doet zozeer een appel op je als kijker dat je bijna de telefoon wil pakken om het ziekenhuis te bellen dat het zo niet verder kan. Ze zet je eigenlijk in de rol van mantelzorger.
The Diving Bell and the Butterfly vond ik buitengewoon griezelig. Die hulpeloosheid van de hoofdpersoon: het is verschrikkelijk zo bang te zijn. Bij patiënten die ik heb meegemaakt in condities vergelijkbaar met die van de hoofdpersoon in deze film – hij heeft een zogenaamd locked-insyndroom – heb ik die angst vreemd genoeg nooit zo sterk gevoeld. Ik ben er wel altijd alert op geweest. Maar ja, deze film is wel gebaseerd op een werkelijke casus. Ik denk dat hij voor mij valt in de categorie “ik-moet-er-zelf-niet-aan-denken”.’

Wit en The Diving Bell geven een weinig vleiend beeld van het optreden van dokters. In Amour, over een oude man die voor zijn ernstig aftakelende echtgenote zorgt, ontbreken ze geheel.
‘Dat is het – misschien onbedoeld – knappe van die film: je ziet geen arts. Zeker in intramurale instellingen heb je als professional het idee dat de vaste structuur bestaat uit hulpverleners, met daarbinnen “de cliënten” of “de patiënten”. Zo spreek je er ook over. Godzijdank beleven patiënten het niet zo. Het grootste deel van hun tijd speelt zich af in een totaal andere, eigen wereld. Amour wijst ons als professionals onze plaats: we blijven buiten­staanders.’

Marlies Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (1953) studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam en specialiseerde zich tot specialist ouderengeneeskunde (destijds: verpleeghuisarts). Ze heeft als zodanig gewerkt bij verscheidene zorginstellingen. Van 1984 tot 1989 was ze voorzitter van de beroepsvereniging van verpleeghuisartsen (nu: Verenso) en realiseerde de erkenning van het specialisme en de beroepsopleiding aan het VUmc, waar ze van 1993 tot 2005 werkte als docent aan de faculteit geneeskunde. Ze had daarnaast diverse medische en bestuurlijke functies. Van 2010 tot 2012 was ze namens het CDA staatssecretaris van VWS in het eerste kabinet-Rutte.



25 beste films over zorg en ziekte
1. Mar Adentro - Alejandro Amenábar (2004)
Klassieker over volledig verlamde man die jarenlang vecht om te mogen sterven.
2. One Flew Over the Cuckoo’s Nest - Milos Forman (1975)
Klassieke film met Jack Nicholson in de rol van dwarsligger in een psychiatrische inrichting. Zet zijn medepatiënten aan tot verzet tegen de boosaardigste hoofdzuster uit de filmgeschiedenis.
3. Amour - Michael Haneke (2012)
Meesterwerk over ouderdom, zorg, liefde en de dood.
4. The Death of Mr. Lazarescu - Cristi Puiu (2005)
Oude alcoholicus voelt zich plotseling helemaal niet lekker en besluit een ziekenhuis op te zoeken. Zijn voornaam is Dante, zijn achternaam Lazarescu (Roemeens voor Lazarus). En inderdaad: hij daalt af in een hel, en zal er niet meer uit herrijzen. Volgt een zwerftocht langs chaotische, overvolle ziekenhuizen, bevolkt door ijskoude, overwerkte artsen en verpleegkundigen die niets te maken willen hebben met een ijlende, naar urine en kots stinkende oude man.
5. Wit - Mike Nichols (2001)
Over een vrouw met uitgezaaide eierstokkanker; ze ondergaat experimentele behandelingen. En (ver)wordt meer en meer (tot) een proefkonijn.
6. Biutiful - Alejandro Iñárritu (2010)
Man met terminale kanker probeert in crimineel circuit en in gezin hoofd boven water te houden.
7. A Simple Life - Ann Hui (2011)
Bejaarde vrouw is al zestig jaar lang in dienst van Hongkongse familie als inwonende huishoudster en, indertijd, kinderoppas. Inmiddels is iedereen uitgevlogen. En heeft ze zelf zorg nodig. Die krijgt ze van de alleenstaande Roger, jongste telg van het gezin
8. The Diving Bell and the Butterfly - Julian Schnabel (2007)
Wat gebeurt er in het hoofd van een man met ‘locked-insyndroom’? Waargebeurde meesterlijk vertelde geschiedenis over deze patiënt en de drie vrouwen die voor hem zorgen.
9. Contagion - Steven Soderbergh (2011)
Hoe een wereldwijde, levensgevaarlijke epidemie tot staan wordt gebracht.
10. Ikiru - Akira Kurosawa (1952)
Kleurloze Japanse ambtenaar blijkt terminaal ziek en stelt een laatste daad voor de gemeenschap.

11 t/m 25 in alfabetische volgorde:
Away from Her - Sarah Polley (2006)
Vrouw in beginfase van alzheimer laat zich opnemen in verpleeghuis, en ‘verdwijnt’ langzaam uit het leven van haar man.
The Ballad of Narayama - Shôhei Imamura (1983)
In het noorden van Japan moeten ouderen naar de berg Nara trekken om er te sterven, als ze de leeftijd van 70 hebben bereikt. Zo zorgen ze ervoor dat er genoeg eten is voor de rest van de gemeenschap. De 69-jarige Orin besteedt één jaar aan de voorbereiding op haar levenseinde. In die periode tracht ze haar kinderen en kleinkinderen klaar te maken voor hun leven na haar dood.
Dead Ringers - David Cronenberg (1988)
Verontrustende film over twee briljante gynaecologen – een tweeling – die alle medische ethiek schenden ten behoeve van status, eer, en lust. Ze zijn beiden gefascineerd door dezelfde vrouw: ze heeft namelijk drie ingangen naar haar baarmoeder. Beide mannen delen het bed met haar.
The Elephant Man - David Lynch (1980)
Over gruwelijk misvormde man (door elefantiasis) en de wijze waarop hij bet beste van zijn leven tracht te maken. Hij wordt daarbij geholpen door een prominent, invoelend arts in het Victoriaanse London. Gaat ook over de worsteling van deze arts: is patiëntenzorg puur altruïstisch of spelen zelfzuchtige belangen ook een rol? Benadert de arts zijn patiënt als studieobject en interessante casus of als medemens?
Hable con ella - Pedro Almodóvar (2002)
Benigno is verliefd op Alicia, voor wie hij zorgt wanneer ze in coma raakt. Marco valt voor Lydia, die ook in een coma terechtkomt. Deze extreme situatie resulteert in verschillende reacties bij de mannen: Benigno is blij om bij de vrouw te zijn van wie hij houdt, maar Marco is zwaar depressief omdat hij niet met Lydia kan communiceren, en dus niet weet hoe zij echt over hem denkt.
Il y a longtemps que je t’aime - Philippe Claudel (2008)
Huisarts keert terug uit de gevangenis. Ze draagt een gruwelijk geheim met zich mee.
Zoals iemand ooit mailde aan Medisch Contact: ‘Ze zouden accreditatiepunten moeten geven voor het zien van deze film.’
Inside I’m Dancing - Damien O’Donnell (2004)
Twee gehandicapte jonge mannen willen emotionele en fysieke onafhankelijkheid, geen medelijden.
Intouchables - Olivier Nakache, Eric Toledano (2011)
Zwaar gehandicapte rijkaard krijgt hulp van vrolijke, levenslustige Afrikaan.
Synopsis eigenlijk overbodig: kent onderhand iedereen!
My Left Foot - Jim Sheridan (1989)
Iers-Britse film over een gehandicapte jongeman die door athetose vrijwel volledig verlamd is. Dankzij zijn wilskracht en doorzettingsvermogen wordt hij op den duur alsnog een gevierd kunstenaar.
My Life Without Me - Isabel Coixet (2003)
Een jonge alleenstaande moeder krijgt te horen dat ze kanker heeft. Met nog een paar maanden te leven besluit ze haar ziekte geheim te houden voor haar familie en het beste ervan te maken.
Opname - Marja Kok, Erik van Zuylen (1979)
Een man wordt opgenomen voor ‘onderzoek’, maar iedereen weet dat hij ongeneeslijk ziek is. Onthutsend beeld van een ziekenhuis, gebaseerd op een aangrijpende voorstelling van het Werktheater.
Planta 4a - Antonio Mercero (2004)
Puberende jongens verblijven op de vierde verdieping van een Spaans kinderziekenhuis. Je zou het niet zeggen – zo energiek zijn de jongens soms – maar ze hebben kanker. Gebaseerd op ervaringen scenarist.
The Secret Life of Words - Isabel Coixet (2005)
Patiënt en verzorger blijken elkaar nodig te hebben om hun (fysieke en psychische) verwondingen te verzorgen. Tussen verpleegkundige en patiënt groeit een band, waarin geheimen, waarheden, leugens, humor en pijn een rol spelen.
Side Effects - Steven Soderbergh (2013)
Thriller over bijwerkingen van het antidepressivum Ablixa. Met dramatische gevolgen voor een patiënt en haar omgeving. Behandelend psychiater belandt intussen in een doolhof van list en bedrog.
Whose Life is it Anyway - John Badham (1981)
Jonge beeldhouwer blijft na een zwaar ongeval volledig verlamd en beseft dat hij geen normaal leven zal kunnen leiden.


Meer informatie:

film Films euthanasie dementie Portret ouderen mantelzorg gevangenschap ziekte van parkinson
  • Henk Maassen

    Henk Maassen (1958) is journalist bij Medisch Contact, met speciale belangstelling voor psychiatrie en neurowetenschappen, sociale geneeskunde en economie van de gezondheidszorg.  

Op dit artikel reageren inloggen
Reacties
  • Er zijn nog geen reacties
 

Cookies op Medisch Contact

Medisch Contact vraagt u om cookies te accepteren voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik van de site en het tonen van relevante advertenties, video’s en andere multimediale inhoud. Meer informatie vindt u in onze privacy- en cookieverklaring.